تپه ارگ نادری شیروان آیا همان شهر تاریخی آساک است؟

گمانه زنی محل تاجگذاری پادشاه اول اشکانی

این روزها مورخان و پژوهشگران زیادی راجع به محل تاجگذاری اولین پایتخت اشکانیان که تا به حال عنوان میشد در قوچان امروزی قرار دارد، اختلاف نظر داشتند. حال شیروان هم به جمع مدعیان پیوسته است.

برخی محققان معتقدند که اولین پایتخت اشکانیان در نزدیکی دوراهی سبزوار واقع در 20 کیلومتری جاده قوچان به طرف مشهد بوده است. برخی دیگر نقاط مختلف قوچان را مکان تاجگذاری می دانند، اما این پژوهش معمای تاجگذاری اشک اول را پیچیده تر میکند.

 بعضی از مورخان بر این عقیده اند که تپه ارگ نادری شیروان عظیم ترین و مهم ترین محوطه باستانی شمال شرق ایران و نخستین مرکز فرهنگ و تمدن خراسان شمالی مربوط به هزاره پنجم قبل از میلاد احتمالا همان شهر تاریخی آساک مرکز تاج گذاری نخستین شاه اشکانی باشد.

به گزارش ایرنا، به همین منظور از پاییز سال 1395 با کمک باستان شناسان چینی کاوش ها از این تپه تاریخی آغاز شده که این روند تا 5 سال آینده هم ادامه خواهد داشت؛ البته تا کشف زوایای مختلف این استقرارگاه کهن نمی توان در باره قطعیت محل شهر تاریخی آساک در این خطه اظهار نظر کرد.

شاهنشاهی اشکانی یا اشکانیان (۲۴۷ پ.م. ۲۲۴ م) که با نام امپراتوری پارت‌ها نیز شناخته می‌شود، یکی از قدرت‌های سیاسی و فرهنگی ایرانی در ایران‌زمین بود که ۴۷۱ سال بر قسمت اعظم غرب آسیا حکومت کرد.
مؤسس و بنیانگذار این دودمان، اشک نامیده شد و این امپراتوری در قرن ۳ پیش از میلاد توسط اشک رهبر قبیله پرنی پس از فتح ساتراپ پارت در شمال شرقی ایران تاسیس شد.
اصلیت اشکانی‌ها از تیره ایرانی پرنی و شاخه‌ای از طوایف وابسته به اتحادیه داهه از عشایر سکاهای محدوده شرق دریای خزر بودند، آنان از ایالت پارت که مشتمل بر خراسان بزرگ فعلی بود، برخاستند.
یک کارشناس ارشد تاریخ معتقد است که آگاهی ما از وضعیت دوران ماد و هخامنشی تپه ارگ نادری بسیار کم است ولی با شناختی که از پراکندگی مواد فرهنگی در سطح تپه وجود دارد بسیار روشن است که در این دوران شهر شیروان همچنان یک موقعیت استقراری مهم بوده است.
بهروز سلطانی اظهار کرد: در آغاز دروان اشکانی شهری به نام آساک در حوزه رود اترک مرکز تاج گذاری نخستین شاه اشکانی بود و این شاهنشاهی موفق به شکست جانشینان اسکندر مقدونی و بیرون کردن بیگانگان از خاک ایران شد.
وی گفت: برخی از پژوهشگران اتفاق نظر دارند که شهر تاریخی آساک در حد فاصل شهر امروزی قوچان و بجنورد قرار داشته است و از نظر موقعیت جغرافیای و مدارک باستان شناسی، به نظر می رسد یکی از مهم ترین آثار تاریخی که می توان به عنوان شهر تاریخی آساک معرفی کرد، تپه تاریخی ارگ نادری شیروان است.
یک کارشناس ارشد تاریخ دیگر هم گفت: تپه تاریخی ارگ نادری شیروان به عنوان مهم ترین اثر تاریخی کشور محل شکل گیری اولین جوامع روستایی بوده و هویت شهری شیروان با شکل گیری یک جامعه روستایی کوچک در هفت هزار سال قبل در آن شکل گرفته است.
مهناز مقدسی افزود: این پدیده شگفت انگیز همانند کوهی در داخل شهر کهن و باستانی شیروان قرار گرفته است که بر دشت شیروان اشراف دارد و رودخانه اترک از کنار آن می گذرد.
این مورخ جوان گفت: سفال های به دست آمده از تپه باستانی ارگ شیروان نظیر تپه باستانی است و نوع سفال ها قرمز با نقوش سیاه مربوط به هزاره پنجم قبل از میلاد می باشد که به عنوان کهن ترین زیستگاه خراسان شمالی مورد تحقیق و بررسی و پژوهش باستانشناسان ایرانی و خارجی قرار گرفته است.
تپه باستانی ارگ شیروان بزرگترین تپه دست ریز خاکی ایران 25 متر ارتفاع و 90 متر قطر دارد که به علت فرسایش از ارتفاع تپه کاسته شده است و این مجموعه تاریخی در سابق مرکز حکومت و فرماندهی شمال خراسان بود که دارای حصار و چهار برج مرتفع بود و عمارت حاکم بر بلندایش مستقر بود و دور تا دور آن دیوار شهر بند قرار داشت.
حوزه شرقی رود اترک که امروز در تقسیمات سیاسی به نام شهرستان های شیروان، فاروج و قوچان شناخته می شود به دلیل وجود منابع سرشار کشاورزی و دامداری از گذشته های دور تا به امروز، بستری مناسب برای شکل گیری جوامع انسانی بوده است.
تپه باستانی ارگ شیروان در روزگاران گذشته محل برگزاری مسابقات کشتی پهلوانی باچوخه خراسان بود که این بنای تاریخی برای چندمین بار اخیرا آذرماه 89 توسط باستان شناسان گمانه زنی گردید که این تپه باستانی مهم ترین بنای تاریخی و سند هویت قدیمی ترین پایتخت شمال خراسان است.
شهر شیروان تا پایان دوران قاجاریه همچنان در اطراف تپه ارگ نادری و محصور در برج و بارو بوده است و پس از زلزله سال 1308 شمسی، این محدوده به کلی ویران شد که مردم ناچار به ترک آن و استقرار در بخش های مرکزی شهر امروزی شیروان شدند.
پس از این زلزله، آواری از خشت و گل در اطراف تپه باقی ماند و بارو، برج ها و بخش حاکم نشین آن به شدت خسارت دید و پس از توسعه شهر شیروان در سال های بعد، حاشیه نشین های شهر شیروان در اطراف تپه مستقر شدند.
آنچه امروز از بقایای شهر تاریخی شیروان باقی مانده، بقایای بارو و برج های غربی شهر و تپه ارگ نادری می باشد که کارشناسان میراث فرهنگی با توجه به گمانه زنی های انجام گرفته بر روی این تپه در سال های 89 و 90 معتقدند: این گمانه زنی ها هویت شهری شیروان را سه هزار سال عقب تر می برد.
آنان با اشاره به موانع موانع پیش روی آزادسازی محدوده این محوطه تاریخی معتقدند تنها راه چاره تبدیل این اثر به سایت موزه و گردشگری است که در این مسیر باید ساخت و سازهای اطراف آن ممنوع و فعالیت های کشاورزی در اطراف آن محدود شود تا به اثر آسیبی نرسد.
معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان شمالی گفت: ارگ نادری متشکل از یک تپه مصنوعی به ارتفاع بیش از 20 متر است که حاصل نهشته شدن متوالی لایه های باستانی و بقایای مسکونی ادوار گذشته بر روی هم است که در دوره قاجاریه در گرداگرد این تپه قلعه ای ایجاد شده که برج و باروی آن تا دهه های اخیر حفظ شده بود.
علی اکبر وحدتی در گفت و گو با ایرنا اظهار کرد: پیرو تفاهم نامه منعقد شده بین پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی کشور و دانشگاه نانجینگ چین، تیم مشترک باستان شناسی ایران و چین درپاییز سال 1395 نخستین فصل کاوش های باستان شناسی تپه نادری با هدف شناسایی توالی باستانی منطقه اترک را آغاز کردند که به مدت پنج سال ادامه خواهد یافت.
وی گفت: همزمان با این کاوش ها برنامه مرمت برج و باروی ارگ نادری آغاز شده و در سال جاری حدود 70 متر از برج و باروی اطراف محوطه با مبلغی بالغ بر 2 میلیارد و 500 میلیون ریال مرمت شده است.
وحدتی افزود: این اثر تاریخی در میانه بافت فرسوده شهری واقع شده که ساماندهی آن به عنوان عنصر اصلی تقویت هویت شهری در قالب یک سایت موزه فضای باز در دستور کار اداره کل میراث فرهنگی قرار گرفته است و طبعا ساماندهی ارگ نادری ضمن بهبود کیفی سیما و منظر شهر در منطقه بافت فرسوده، باعث جذب و ماندگاری گردشگر در منطقه خواهد شد.
مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری از ایجاد سایت موزه فضای باز در ارگ نادری شیروان گفت: اجرای طرح مزبور می تواند منطقه را به یکی از مراکز مهم مطالعات تاریخی خراسان شمالی تبدیل کرده و آن را مورد توجه پژوهشگران و محققان خارجی، قرار دهد.
آدینه محمد سویدانلویی در گفت و گو با ایرنا با بیان اینکه عملیات این طرح حجم کاری و اعتبار بالایی نیاز دارد، اظهار کرد: مرمت و ساماندهی این اثر موجب جذب گردشگر، حفظ هویت شیروان و حفظ اثر تاریخی می شود و این تپه تاریخی با این قدمت نشان دهنده آن است که شیروان با آمدن اقوام مختلف قدمت خود را حفظ کرده است.
وی گفت: مرمت و بازسازی بخش های باقیمانده از برج و باروی شهر تاریخی، تملک تدریجی منازل مسکونی و مزارع کشاورزی محدوده عرصه تپه، طراحی و اجرای پارک موزه، طراحی و ایجاد بازارچه صنایع دستی و آغاز کاوش های هدفمند باستان شناسی به منظور مطالعه اثر و ایجاد بسترهای مناسب سایت موزه در فضای باز، از مهم ترین اقداماتی است که برای اجرای این طرح پیش بینی شده است.
سویدانلویی افزود: از جمله ویژگی های تاریخی منطقه شمال خراسان برجای ماندن تعداد قابل توجه ای تپه های تاریخی با ویژگی های مختلف باستان شناسی از جمله تپه تاریخی ارگ نادری شیروان است.
مدیر کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان شمالی گفت: بر خلاف استان های همجوار، در استان خراسان شمالی تعداد کمی بناهای تاریخی از جمله تپه ارگ نادری باقی مانده است ولی وجود سکونتگاه های تاریخی مهم با استقراری چندهزار ساله، جایگاه تاریخی منطقه را به نوعی دیگر حایز اهمیت کرده است.
سویدانلویی با اشاره به حضور کاوشگران چینی در سال گذشته افزود: قرار بود این گروه چینی در شهریور ماه امسال حضور یابند که به دلیل مشکل تامین اعتبار از سوی طرف چینی، خردادماه به شیروان خواهند آمد.
وی گفت: کاوش های بیشتر در باره چگونگی شکل گیری یا ارتباط آن با تمدن های کهن بیشتر مشخص خواهد شد.
شهرستان شیروان با 157 هزار نفر جمعیت به عنوان دومین شهرستان پرجمعیت خراسان شمالی در 60 کیلومتری شرق بجنورد قرار دارد.
6042 / 7186 گزارش از: فاطمه مقدسی باجگیران** انتشار دهنده: سید حسین قدسی

لغو کنسرت‌ها، سریالی زنجیره‌ای

هنرمندان خواستار دفاع از حقوق خود در راستای اجرای منشور حقوق شهروندی شدند

هنرمندان خواستار دفاع از حقوق شدند

 

 

 

 

 

 

 

آیدا پیغامی – شهروند حقوقی| ۶مرداد ماه قرار بر این بود که کنسرت آواز پارسی شهرام ناظری در شهر قوچان مشهد برگزار شود، اما کنسرت در دقیقه‌های آخر با وجود این‌که تمام کسانی که بلیت تهیه کرده و بیرون از محل اجرا حضور پیدا کرده بودند با ورود دادستان به موضوع و اعلام ناامن‌بودن محل اجرا لغو شد و شهرام ناظری همان روز به دلیل فشار روحی راهی بیمارستان شد.
حافظ ناظری در مصاحبه‌ای که پس از لغو کنسرت انجام داد، گفت: دو روز پیش از اجرای این کنسرت اعلام کردند سالن معلم برای این اجرا مناسب نیست و سالن کارگران را انتخاب کردند. تا دو ساعت به برگزاری کنسرت نیز از سوی دادستانی نامه رسمی مبنی بر ممنوعیت کنسرت اعلام نشده بود، حتی به مردمی که با عشق و علاقه در جلوی سالن به صف ایستاده بودند، این نوید را دادند که ساعت اجرا به ٢٢ موکول شده است. من و استاد ناظری به همراه گروه از ساعت ١۵:۵٠ دقیقه در ساختمان ارشاد حضور داشتیم تا این مسأله پیگیری شود، اما هیچ اتفاقی نیفتاد تا آن‌که ساعت ١٩ دادستان شهرستان قوچان با من تماس گرفتند و اظهار داشتند که این سالن مناسب اجرا نبوده و جان ما و اعضای گروه در خطر است و بعد گوشی را قطع کردند.
اما رمضانعلی آذری، دادستان عمومی و انقلاب شهرستان قوچان دلیل لغو کنسرت آواز پارسی را مسائل امنیتی دانست و در ادامه با بیان این‌که بارها و صادقانه گفتیم که موافق اجرا هستیم، اما مکان مناسبی را در نظر بگیرید و این حداقل مطالبه است، عنوان کرد: سالنی که همه سرویس‌های بهداشتی خراب است و تنها یک سرویس بهداشتی برای ٢هزارنفر دارد؛ سالنی که تنها گنجایش چیدن ٨٠٠صندلی داشت، ولی تصمیم داشتند به صورت فشرده ٢هزارصندلی در سالن قرار دهند، این سالن با یک خروجی و آتش‌زابودن آن با وجود فرش در سالن و تنها دو هواکش کوچک برای ٢هزار نفر جمعیت برای اجرا مناسب نبود. آیا حاضریم به هر قیمتی موسیقی گوش دهیم؟ من معتقدم افرادی که شرایط را نگفتند نه‌تنها به مردم که به استاد هم خیانت کردند.
آنچه مطابق قانون مسلم است این است که «برگزاری هرگونه تجمعات قانونی نظیر جشن‌ها، مراسم عزاداری یا برگزاری کنسرت‌ها یا تجمعاتی که توسط وزارت کشور یا مجلس یا کمیسیون‌های اختصاصی مجلس یا از هر مرجع ذیصلاح دیگری که قانونا اختیار تصویب این‌گونه مصوبات و مقررات را دارد و از طریق مجاری قانونی به اشخاص حقیقی یا حقوقی اعم از خصوصی، عمومی و دولتی ابلاغ شود، لازم‌الاجرا است» و تا زمانی که خود این مراجع آن را ابطال نکنند، نه‌تنها نمی‌توان آن را به هر بهانه‌ای لغو کرد، بلکه باید مطابق قانون آن را اجرا کرد.
به همین منظور و به دنبال لغو غیرقانونی کنسرت‌ها هفته گذشته تجمع اعتراضی از سوی هنرمندان در خانه موسیقی برگزار و در انتها نامه اعتراضی خطاب به حسن روحانی رئیس‌جمهوری از سوی هنرمندان حاضر در این جلسه امضا شد. حمیدرضا نوربخش، مدیرعامل خانه موسیقی در سخنرانی‌ای که در این تجمع داشت، عنوان کرد: ما در ‌سال ٩۴ کمپینی را پیرامون لغو کنسرت‌ها تشکیل دادیم و در پی آن  خانه موسیقی  به نمایندگی از هنرمندان نامه‌های اعتراضی مختلفی را به مراجع ذیربط ارسال کرد. در آن زمان جناب آقای رئیسی به‌عنوان دادستان کل کشور پس از دریافت نامه ما، دستور داد تا جلسه مشترکی را با نماینده دادستان کل کشور داشته باشیم، اتقاقا در همان دوران بود که مراتب ابراز تاسف ایشان برای این موضوع اعلام شد و قرار بر این شد دادستانی‌های کل کشور در جهت برگزاری کنسرت‌ها با ما همکاری داشته باشند و خوشبختانه در ‌سال گذشته هم پیرو همین پیگیری‌ سال ناآرامی نداشتیم و همکاری خوبی در این زمینه شد. این اتفاقات نادر است که اطمینان داریم سیستماتیک نیست و بر این باوریم مسئولان قوه‌قضائیه اصلا قصد تقابل با اهالی موسیقی را ندارند. اما می‌خواهیم بگوییم تصمیمات شخصی یک نفر نباید برای موسیقی کشور آن‌قدر هزینه ایجاد کند. ما از تمامی مسئولان ذیربط می‌خواهیم اگر خسارات معنوی ناشی از لغو کنسرت‌ها قابل جبران نیست، اما قطعا خسارت مادی چنین اتفاقاتی را پرداخت کنند و این موضوع باید مقدمه‌ای برای اقدامی از این دست باشد.
با این حال، علی مطهری، نایب‌رئیس مجلس شورای اسلامی در مورد این اتفاق گفت: به‌نظر من جناب شهرام ناظری و وزارت ارشاد باید از دادستان قوچان به مراجع قضائی شکایت کنند، چون این اتفاق هم از نظر مالی و هم از نظر روحی به گروه ناظری و به مردمی که برای تماشای کنسرت او رفته بودند، خسارت‌زده و حق شکایت برای آنها محفوظ است.
این کنسرت نخستین و آخرین کنسرتی نیست که در برخی از شهرها به دلیل مذهبی یا سنتی‌بودن آن شهر یا دلایل دیگر از نظیر اعمال سلیقه با ورود نیروی انتظامی و دادستان لغو شده و هربار با گذشت زمان از یاد رفته و به فراموشی سپرده می‌شود. حال با وجود این‌که در قانون برای لغو برنامه‌های هنری و جشن‌ها و عزاداری‌ها و کنسرت‌ها مراحلی باید طی شود و نمی‌توان این برنامه‌ها را به راحتی لغو کرد، شاید این سوالات پیش ‌آید که هنرمندانی که از این موضوع متضرر شده‌اند و مردمی که بلیت تهیه کرده‌اند، چگونه می‌توانند از طریق قانون جبران خسارت کنند که در ادامه گزارش نحوه احقاق حق در برابر حرکت غیرقانونی برخی از افرادی که مانع اجرای این برنامه‌ها می‌شوند را خواهیم خواند.

دفاع از حقوق هنرمندان

هنرمندان و حقوقدانان نیز در نشستی که در هفته گذشته  برای اعتراض به لغو کنسرت‌ها داشتند، در بیانیه پایانی خطاب به رئیس‌جمهوری خواستار اصلاح وضع موجود شدند. در بخشی از این بیانیه آمده است: برپایی کنسرت مانند ساختن بنایی رفیع و توسط یک گروه چند ١٠ نفره صورت می‌پذیرد که لغو آن را می‌توان به تخریب ساختمانی آماده سکونت تشبیه کرد! آیا قانون‌گذار برای فرد یا افرادی که ساختمانی را تخریب می‌کنند، مجازات و تاوانی در نظر نگرفته است؟ آیا بنایی را که پس از اخذ مجوزهای لازم و با خون‌دل‌های بسیار ساخته می‌شود، می‌توان خراب کرد و بدون عواقب و بدون هیچ‌گونه پرداخت خسارت کنار نشست و نظاره کرد؟
آقای دکتر روحانی، شما از بدو قبول مسئولیت خطیر ریاست‌جمهوری خوشبختانه از حقوق شهروندی سخن به میان آوردید و از لزوم بهره‌مندی و دفاع تمام شهروندان از حقوق حقه خودشان صحبت کردید. طرح آن مسأله دلگرمی و امیدواری بسیاری، به‌ویژه بین فعالان حوزه موسیقی پدید آورد. حال سوال این‌جاست: آیا لغو کنسرت‌های قانونی مصداق بارز ضایع‌کردن حقوق شهروندی هنرمندان نیست؟ چه کسی پاسخگوی تضییع حقوق بر باد رفته این عزیزان است؟ در پایان بیانیه نیز چند خواسته از سوی اهالی هنر بیان شد بدین مضمون که:
۱- در آستانه تشکیل دولت دوازدهم ما هنرمندان موسیقی تقاضا داریم برای تصدی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی فردی آگاه، شجاع و مدافع حقوق هنرمندان را که دلسوز فرهنگ و هنر ملی ایران باشد انتخاب کنید تا به تبع آن، مدیران کل ارشاد در شهرها و استان‌های کشور به سادگی و به سرعت تسلیم گروه‌های فشار و مخالفان فرهنگ و هنر نشوند. ۲-  دولت باید پشتوانه محکمی برای مجوزهای صادره خود باشد و پس از صدور مجوز برای کنسرت‌ها یا هر برنامه دیگری تا پایان، پای کار بوده و از کیان و حرمت مجوزهای صادر شده دفاع کند. ۳- در صورت لغو هر برنامه مجوزدار، دولت باید سازوکار جبران خسارت و پرداخت تمام و کمال غرامت‌ها را در نظر بگیرد تا از این پس، هیچ هنرمندی متضرر رفتار غیرقانونی و اعمال سلیقه شخصی افراد نشود.
۴- دولت باید به‌طور شفاف و روشن پشت پرده گروه‌های فشار و عواملی را که موجب لغو کنسرت‌ها می‌شوند، اعلام و نسبت به محکوم کردن آنها در حمایت از هنرمندان اقدام کند.

نظرات مختلف درمورد لغو کنسرت‌ها

غلامحسین محسنی اژه‌ای، سخنگوی قوه قضائیه: باید توجه داشت که صدور مجوز کنسرت‌ها توسط وزارت ارشاد صورت می‌گیرد و این موضوع به صورت ماهوی مانع از ارتکاب جرایم نخواهد شد. امکان دارد که گزارش‌هایی از سوی منابع امنیتی، پلیس و سایر ارگان‌ها صادر شود که اگر این کنسرت بخواهد برگزار شود، تبعاتی را به همراه خواهد داشت، در این‌جاست که ناجا و قوه‌قضائیه و سایر دستگاه‌های مربوطه به این پرونده ورود می‌کنند. اگر کسی اعم از فرماندار،‌ استاندار یا سایر مسئولان مسئولیت کنسرت را برعهده بگیرند، به احتمال خیلی زیاد مشکلی به وجود نمی‌آید، اما ما شاهد هستیم هیچ‌کس تعهد برگزاری کنسرت را برعهده نمی‌گیرد و در این‌جا وظیفه دادستان و سایر ارگان‌ها ایجاب می‌کند که به پرونده ورود کنند.

علی مطهری، نایب‌رئیس مجلس: درباره اجرای کنسرت‌ها در استان‌های مختلف نباید تفاوت قایل شد، زیرا کشور که حکومت فدرالی نیست و این‌گونه نیست که بگوییم خراسان رضوی دارای خودمختاری است و قوانین خاصی بر آن‌جا حکومت می‌کند. اگر یک کنسرتی  اشکال شرعی دارد، در هیچ جا مجاز نیست و نباید اجرا شود و اگر اشکال شرعی ندارد، برای همه شهرها قابل‌اجراست.

حسین احمدی نیاز حقوقدان: لغو کنسرت‌ها حقوق شهروندی است. کنسرت‌های موسیقی در بعضی از شهرهای کشور بنا به دلایلی که هنوز مبنای حقوقی آن مشخص نشده، لغو می‌شوند. از یک سو وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی طبق قانون و حسب وظایف ذاتی خود مسئولیت کامل لغو هر کنسرتی در کشور را برعهده دارد و از دیگر سو نهاد دولت به‌عنوان قوه مجریه طبق قانون اساسی مسئولیت مطلق در برابر شهروندان و لغو هر نوع کنسرتی را برعهده دارد. همچنان که رئیس‌جمهوری حسب اصول ١١٣ و ١٢١ قانون اساسی مسئول اجرا و پاسداری از قانون اساسی است، در برابر کوچکترین خدشه به حقوق شهروندی دارای مسئولیت است. در مقوله حقوق شهروندی آنچه حایز اهمیت است، چرایی و چگونگی نقض آن است. این نقض توسط هر شخص، گروه، نهاد، سازمان و مقامی صورت گیرد، باید مورد بررسی قرار گیرد که چه امری یا عاملی موجب نقض حقوق شهروندی می‌شود و اساسا عدم رعایت حقوق شهروندی با نقض آن آیا دارای تفاوت است یا خیر؟

کامبیز نوروزی، حقوقدان: هنگامی که کنسرتی لغو می‌شود، نخستین کسی که زیان می‌بیند، خریدار بلیت است. به‌طور قطع باید جبران خسارت شود و نیاز به قانون خاصی نداریم، چون قواعد عمومی در این‌جا حاکم است. باید ببینیم مسبب بروز خسارت چه کسی است. اگر کنسرت بعد از صدور مجوز لغو شود، آن دستگاهی که دستور لغو داده، مسبب تلقی می‌شود و باید جبران خسارت کند که هم جبران خسارت گروه و هم جبران خسرت خریداران بلیت را شامل می‌شود. ممکن است دستگاه لغو‌کننده مدعی شود دستور لغوش مستندات قانونی دارد. وزارت ارشاد مجوزی را صادر می‌کند و بعد جایی مثل نیروی انتظامی دادستان محلی دستور لغو داده می‌شود. این‌جا مجادله‌ای اتفاق می‌افتد که کدام‌یک باید مسبب تلقی شوند. آیا وزارت ارشاد خطا کرده یا دستگاه لغوکننده؟  وقتی قرار است کنسرتی برگزار شود، آن برگزار‌کننده یا گروه نباید به سراغ چند دستگاه برود. او فقط یک جا را می‌شناسد و آن هم وزارت فرهنگ و ارشاد است. این اتفاقی است که در داخل حکومت باید بیفتد. نکته مهم این است که چه عاملی باعث می‌شود این مجموعه بزرگ موسیقی دچار مشکل شود. یک نکته جوانی این حوزه است و یک دلیل هم یک خطافکنی فقهی در این حوزه است.

حجت‌الاسلام مجید انصاری، معاون حقوقی رئیس‌جمهوری: اگر کنسرتی مجوز قانونی دریافت کند، هیچ شخص و شخصیتی در کشور حق ندارد اجرای این کنسرت را لغو کند، چراکه این مسأله به هرج‌ومرج اجتماعی منجر می‌شود. اگر افرادی در کشور درباره برگزاری کنسرت‌ها و موسیقی نظر فقهی دارند، باید بدانند در کشور ما قانون حاکم است.

الیاس حضرتی، نماینده مردم تهران در مجلس: پیش از انقلاب در بعضی موارد علما و فقها ناچار بودند با فتواهای خود دستورهایی بدهند تا قوانین اسلامی در جامعه اجرا شود. متاسفانه همچنان داستان کنسرت‌ها و برخورد با صحنه‌های هنری و هنرمندان ادامه دارد که این موضوع داستان غم‌انگیزی است.

پیگرد قضائی برای نقض‌کنندگان قانون

هوشنگ پوربابایی حقوقدان

بحث لغو کنسرت‌ها هرازچندگاهی با لغو و ممانعت از برگزاری آنها به موضوع داغ روز تبدیل می‌شود. کنسرت‌های بسیاری در تهران یا شهرهای دیگر به دستور دادستانی لغو مجوز شده و برگزار نمی‌شوند. در اوج اخبار ممنوعیت برگزاری کنسرت‌ها در شهر مشهد بود که امام جمعه مشهد خواستار عدم‌برگزاری هرگونه کنسرتی در این شهر شد، هرچند این اقدام با رضایت وزیر وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی همراه شد، اما شاهد واکنش‌های منفی جامعه به این مسأله بودیم. با گذشت زمان و گسترش انتقادات به لغو کنسرت‌ها همچنان شاهد تکرار این امر هستیم، به همین دلیل برای بررسی حقوقی این موضوع در ابتدا باید گفت که نمی‌شود استانی را از سایر استان‌ها تفکیک کرد و این نوع برخورد امری غیرقابل امکان است، زیرا در همه استان‌ها باید یک عملکرد و مدیریت واحد وجود داشته باشد. بنابراین از منظر قانونی برگزاری هرگونه تجمعات قانونی نظیر جشن‌ها، مراسم عزاداری و یا برگزاری کنسرت‌ها یا تجمعاتی که توسط وزارت کشور یا مجلس یا کمیسیون‌های اختصاصی مجلس یا از هر مرجع ذیصلاح دیگری که قانونا اختیار تصویب این‌گونه مصوبات و مقررات را دارد و از طریق مجاری قانونی به اشخاص حقیقی یا حقوقی اعم از خصوصی، عمومی و دولتی مجوزهای لازم ابلاغ شده، لازم‌الاجرا است. مادام که این مصوبه از طریق خود همان مرجع یا مراجع بالاتر نسخ یا ابطال نشود و عدم اجرای آن توسط مراجع قضائی یا اداری (اعمال اصل ١٧٣ قانون اساسی) درخواست و منتهی به حکم نهایی نشود، مجوز صادره قانونی بوده و هیچ‌یک از اشخاص حقیقی و حقوقی نه‌تنها حق جلوگیری از آن را ندارند، بلکه به لحاظ آن‌که این مصوبه در حکم قانون بوده و لازم‌الاتباع است، حق مخالفت با آن در مجامع و تریبون‌های رسمی کشور وجود ندارد. بنابراین استان مورد نظر و سایر استان‌ها در کشور جمهوری اسلامی به‌صورت فدرالی یا خودمختار اداره نمی‌شوند که قایل به‌تفکیک یا تبعیض بین آنها باشیم. بنابراین این مجوزها  لازم‌الاجرا و مانع  آن مستحق تعقیب است. در این بین برخی از کنسرت‌ها با بهانه پیشگیری از وقوع جرم لغو شده‌اند که باید در این زمینه هم گفت نمی‌توان با این مستمسک مصوبه قانونی را لغو کرد. لغو این مصوبه خود مستحق تعقیب قضائی است. اما چنانچه قوه قضائیه یا ضابطان قضائی معتقد به پیشگیری از وقوع جرم هستند با تدابیر خاص و اتخاذ راهکارهای قانونی از وقوع جرم احتمالی جلوگیری کنند، زیرا این‌گونه برخورد‌ها نقض غرض قانونی است و تنها در صورت دادرسی عادلانه می‌توانند مجوز صادر شده را از سوی سایر ارگان‌ها لغو کنند.
البته لازم به توضیح است که برای لغو مجوز  ابتدا باید به دادگاه مراجعه کرده تا پس از پیگیری‌های مستمر مجوز صادر شده، لغو شود، در غیر این صورت اگر اقدامی صورت گیرد، عملی غیرقانونی است و باید مورد تعقیب قضائی قرار بگیرد. همچنین نباید از راهکار‌های برخورد با رفتارهای خلاف قانون غافل شد که یکی از این راهکار‌ها ورود رئیس‌جمهوری به‌عنوان مسئول اجرای قانون اساسی و دادن اخطار قانون اساسی است و دومین راهکار هم این است که وزیر ارشاد به‌عنوان کسی که مصوبه‌اش ابطال شده است، درخواست پیگیری و تعقیب قضائی کند.

پرداخت بیش از ۱۵ میلیارد ریال تسهیلات ازدواج و اشتغال به متقاضیان در قوچان

رئیس صندوق کارآفرینی امید قوچان خبر داد

پرداخت ۱۵ میلیارد و ۵۰۰ میلیون ریال تسهیلات ازدواج، اشتغال و اشتغال وجوه مردمی با شرایطی مناسب توسط این صندوق به متقاضیان

به گزارش خبرگزاری فارس از قوچان، محمدعلی اعتمادی ظهر امروز در جمع خبرنگاران با اشاره به اینکه مهم‌ترین رسالت این صندوق ایجاد اشتغال در سطح خُرد است، اظهار داشت: به بنگاه‌های زیر ۱۰ کارگر سطح خرد گفته می‌شود و از طریق اعطای تسهیلات قرض‌الحسنه برای ایجاد اشتغال و کسب‌وکارهای مختلف اقداماتی صورت می‌گیرد.

وی بابیان این مطلب که در کنار این تسهیلات، وام‌های ازدواج به همراه ارائه طرح‌هایی برای صنوف و کسبه به‌منظور بهبود شرایط کسب‌وکار در نظر گرفته می‌شود، گفت: یکی از مهم‌ترین رویکردها برای سال جاری بازار محوری است یعنی اشتغال پایدار مبتنی بر طرح‌های دارای بازار فروش مناسب به وجود آید.

رئیس صندوق کارآفرینی امید قوچان با اشاره به پیگیری طرح یک روستا یک محصول در این شهرستان بیان کرد: روستاهایی که از توانمندی بالقوه‌ای در تولید محصولی خاص برخوردار هستند، شناسایی تا بتوان با ارائه تسهیلات مناسب زنجیره‌های مفقوده در معرفی و تولید این ظرفیت‌ها پر شود.

اعتمادی یادآور شد: چهار روستا تاکنون از سوی بخشداری‌ها معرفی‌شده است که در حال بررسی و انجام بازدیدهای میدانی از این روستاها هستیم تا قوچان نیز به‌عنوان یکی از چهار شهرستان خراسان رضوی در اجرای این طرح انتخاب شود.

اعتمادی یکی دیگر از طرح‌های در حال پیگیری را طرح «روستای بدون بیکار» دانست و ادامه داد: رویکرد قوی نسبت به سمت محرومیت‌زدایی از روستاها ایجادشده که در قوچان با همکاری بخش‌ها روستاهای دارای توانمندی شناسایی و پس از اعطای تسهیلات مناسب به افراد آن روستا عاری از هرگونه فرد بیکار شود.

وی با اشاره به طرح حمایت از برندهای معتبر و دارای بازار مناسب توسط صندوق کارآفرینی امید این شهرستان، گفت: تسهیلاتی در قالب ایجاد نمایندگی‌های فروش و توسعه حمل‌ونقل به این برندها برای برخورداری از پایداری بیشتر اعطا می‌شود که پیشنهادهایی به برخی برندهای منطقه‌ای و استانی داده‌شده که به ازای هر نمایندگی تا سقف یک میلیارد ریال ارائه می‌شود.

رئیس صندوق کارآفرینی امید قوچان با یادآوری اینکه سال گذشته در حوزه اشتغال ۲۳ میلیارد ریال و تسهیلات ازدواج ۸ میلیارد ریال به متقاضیان اعطاشده است، اضافه کرد: اعتبارات در سال جاری به‌صورت ماهانه تخصیص پیدا می‌کند که تاکنون با تشکیل ۱۲۰ پرونده ۱۵ میلیارد و ۵۵۰ میلیون ریال تسهیلات ازدواج، اشتغال، اشتغال وجوه مردمی و سایر فصول با شرایطی مناسب به متقاضیان اعطاشده است.

اعتمادی با تأکید بر این موضوع که صندوق کارآفرینی امید با اعطای تسهیلات قرض‌الحسنه و تأمین مالی خرد زمینه تبدیل تجربه و تخصص به ثروت را فراهم می‌کند، بیان کرد: این شهرستان، دارای طرح‌های برتری ازجمله تولید کشک سنتی و نیمه‌صنعتی با پروانه بهداشتی برای نخستین بار است.

وی اضافه کرد: متقاضی این طرح توانسته است با حمایت صندوق کارآفرینی امید و دریافت ۵۰۰ میلیون ریال تسهیلات این تولیدات را در طعم‌های مختلف انجام داده و سبب اشتغال پنج نفر در این زمینه نیز شود.

رئیس صندوق کارآفرینی امید قوچان بابیان اینکه نقش صندوق بانکداری نیست و به دنبال حمایت و ایجاد اشتغال پایدار به همراه نظارت مستمر و مداوم بر طرح‌ها حرکت می‌کند، اظهار داشت: درزمینه بوم‌گردی باهدف احیاء فضاهای قدیمی و به وجود آوردن جاذبه‌های گردشگری آمادگی پرداخت تسهیلات تا سقف یک میلیارد ریال وجود دارد.

اعتمادی یکی از مهم‌ترین اقدامات این صندوق در سال جاری را وصول مطالبات بلوکه‌شده دانست که می‌تواند منابع مالی را در اختیار افراد بیشتری قرار دهد و گفت: اداره ثبت‌اسناد و املاک قوچان به‌عنوان مرجع صدور اجراییات باید همکاری خوبی با این صندوق داشته تا منابع بلوکه‌شده سریع‌تر وصول و وارد چرخه شوند.

احتمال برگزاری کنسرت شهرام ناظری در استادیوم ورزشی

فرماندار قوچان: لغو کنسرت شهرام ناظری صحت ندارد/ این کنسرت مجددا در این شهرستان برگزار می شود.

فرماندار قوچان با رد لغو کنسرت شهرام ناظری در این شهرستان گفت: اکنون هیچ نامه و یا دستوری از فرد و یا مدیر صاحب نظر مبنی بر مخالفت و یا لغو این کنسرت ‌مشاهده نکرده‌ام.
به گزارش تسنیم، علیرضا قامتی عصر امروز در نشست خبری خود در محل فرمانداری این شهرستان در جمع خبرنگاران با رد لغو کنسرت  شهرام ناظری در این شهرستان اظهار داشت: موضوع لغو  کنسرت موسیقی  شهرام ناظری که در چند روز اخیر در سطح رسانه‌ها مطرح شده این گونه نبوده و بنده تاکنون هیچ نامه و یا دستوری از فرد و یا مدیر صاحب نظر مبنی بر مخالفت و یا لغو این کنسرت در شهرستان  قوچان مشاهده نکرده‌ام.
وی تصریح کرد: براساس قانون موافقت اولیه برای برگزاری کنسرت هفته گذشته صادر شده بود اما بروز برخی اختلافات و مشکلات بین مجموعه‌های مختلف اعم از برنامه ریزان کنسرت و سایر متولیان، موجب عدم اجرای کنسرت در آن تاریخ شد.
قامتی با تأکید اینکه در دولت تدبیر و امید آموخته‌ایم با تدبیر مشکلات را حل کرده و به مسائل دامن نزنیم، افزود : این کنسرت، اجرای سنتی، بومی و محلی موسیقی با اشعار شاعران بزرگ فارسی است که برای همه مجموعه‌ها احیای این سنت‌ها مهم است.
وی ادامه داد: دغدغه‌هایی در خصوص مکان برگزاری این برنامه از طرف برخی مسئولان مطرح بود که طبیعی است به این دغدغه‌ها باید توجه کرد.
فرماندار قوچان با اشاره به اینکه بررسی‌ها برای مکان اجرای این کنسرت انجام می‌گیرد، افزود: در صورت امکان برای هنرمندان و متولیان برنامه، حتی آمادگی اجرای این کنسرت در فضای باز را داریم و هیچ‌گونه نگرانی در زمینه توان مجموعه‌های امنیتی، قضایی و اجرایی شهرستان نداریم .
قامتی با اشاره به جلسه خود با دادستان این شهرستان افزود: به دلیل مرخصی و عدم حضور در شهرستان به محض ورود به شهرستان  جلسه‌ای با دادستان  قوچان داشتم، برخی از مسئولان دغدغه‌هایی  را در این زمینه مطرح کرده‌اند که باید در نظر گرفته شود، در این جلسه و بنا به قول مساعد برگزارکنندگان کنسرت شهرام ناظری قرار است حداکثر تا هفته آینده  این کنسرت مجدداٌ در این شهرستان برگزار شود.
کنسرت موسیقی سنتی شهرام و حافظ ناظری، جمعه گذشته به دستور دادستان قوچان، به علت آنچه که نامناسب بودن مکان برگزاری آن اعلام شده بود، لغو شد.
قامتی در پاسخ به سوال خبرنگار تسنیم مبنی بر علل تاخیر در ساخت مزار شهدای گمنام این شهرستان بیان داشت: متاسفانه به رغم تلاش‌های انجام شده، روند ساخت این پروژه  با تاخیر روبه‌رو شده و بخشی از بتن‌ریزی‌های انجام شده تخریب شده، ما نیز از پیمانکار گلایه مند هستیم لذا با برنامه‌ریزی و هماهنگی انجام شده با پیمانکار  قرار است روند ساخت آن در قالب چند تیم پیگیری شود.

فرماندار قوچان  در پایان با اشاره به وجود مشکلاتی در پروژه استادیوم ورزشی شهرستان که در چند ماه گذشته افتتاح شده است افزود: این استادیوم  در سطح ملی تحویل گرفته شده اما به دلیل برخی  از مشکلات، امکان بهره برداری  بهینه از آن در حال حاضر وجود ندارد لذا مشکلات موشجود از جمله در بحث باد و هزینه نگهداری و غیره در حال پیگیری توسط مسئولان مربوطه است.

 

 

 

اپلیکیشن شهر هوشمند قوچان

برنامه شهر هوشمند قوچان

اپلیکیشن مجموعه ای کوچک از قوچان به همراه معرفی آنها می باشد. و این نسخه اولیه بوده و در نسخه های آتی این اپلیکیشن کامل تر خواهد شد.

 

برای اطلاعات بیشتر و تکمیل این برنامه به یاری شما نیازمندیم.

 

دانلود اپلیکیشن

کتابت بزرگ‌ترین قرآن جهان

 کتابت بزرگ‌ترین قرآن جهان توسط استاد اسماعیلی‌ قوچانی

 

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، کتابت بزرگ‌ترین قرآن جهان به نگارش علی‌اکبر اسماعیلی‌قوچانی، خوشنویس و کاتب قرآن شامگاه ۱۳۳ اردیبهشت‌ماه در مشهد به پایان رسید.

در حاشیه بازدید مسئولان از این کتابت علی‌اکبر اسماعیلی‌قوچانی، خوشنویس و کاتب قرآن اظهار کرد: کتابت این قرآن در وزن سه کیلو و ۵۰۰ گرم و ابعاد دو متر و ۵۰ سانتیمتر در یک متر و ۷۵ سانتیمتر به پایان رسیده است.

وی با بیان اینکه ۳۰ بانوی خوشنویس در تذهیب این قرآن نفیس با ایشان همکاری کرده‌اند، افزود: این بانوان بدون هیچ‌گونه چشم‌داشت مالی هر روز از ساعت ۹ صبح تا ۱۴ برای نقش زدن روی صفحات قرآن در این مکان حاضر می‌شدند.

این هنرمند قرآنی با اشاره به اینکه دو بار اقدام به نگارش قرآن کرده اما به دلیل کمبود بودجه و نبود امکانات نتوانسته بود این کار را به اتمام برساند، ابراز کرد: به لطف خدا و کمک دوستان، نگارش این قرآن به پایان رسیده اما صحافی و مراحل تکمیلی کار در حال انجام است.

وی با بیان اینکه کتابت قرآن را از عید غدیر سال ۸۸ آغاز کرده است، ادامه داد: امیدواریم عید غدیر ۹۴ بتوانیم مراحل پایانی بزرگ‌ترین قرآن جهان را به اتمام برسانیم.

اسماعیلی‌قوچانی با اشاره به اینکه وجود ۱۱۴ نوع «بسم الله الرحمن الرحیم» منحصر به‌فرد با انواع خطوط کوفی، ریحان، توقیع، تعلیق، طغری، دیوانی، رقعه، نستعلیق، شکسته و دیگر خطوط خوشنویسی از دیگر ویژگی‌های این اثر به شمار می‌رود، ابراز کرد: در ابتدای هر صفحه یک نوع بسم الله الرحمن الرحیم نگاشته شده است، همچنین صفحات قرآن را با پارچه آماده کرده‌ام به نحوی که شکل چرم به خود گرفته و رنگ روی آن خراب نمی‌شود.

حجت‌الاسلام محمدتقی کاظمی‌نسب، معاون قرآن و عترت اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان رضوی نیز در ادامه با بیان اینکه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برنامه ویژه‌ای برای تقدیر از دست‌اندرکاران تذهیب و نگارش بزرگ‌ترین قرآن جهان دارد، افزود: برنامه رونمایی این قرآن با تقدیر از عوامل این کتابت در مهد با حضور مسئولان کشوری برگزار می‌شود.

همچنین بنابر این گزارش، در این مراسم قرار بود با حضور مسئولان قرآنی مدرک استادی به علی‌اکبر اسماعیلی‌قوچانی به دلیل کتابت بزرگ‌ترین قرآن جهان  اعطا شود که این برنامه به جلسه‌ای دیگر موکول شد.

قوچان اولین پایتخت اشکانیان

قوچان اولین پایتخت اشکانیان

پایتخت‌های اشکانیان‌ تأملی در شهرهای‌ دایره‌ای اشکانیان

مقدمه‌ طول دوره‌ی حکومت اشکانی که بین سالهای ۲۵۶ قبل از میلاد و ۲۲۴ میلادی بوده است،تقریبا به ۴۸۰ سال می‌رسد. بر اساس گفته‌ی برخی محققان،ساسانیان که با ضعیف شده دولت‌ اشکانی بر آن‌ها غلبه کرده و پس از آنان حکومت تشکیل داده‌اند، طول دوره‌ی اشکانی را کوتاه شمرده و بر دولت خود افزوده‌اند.

هرگونه تحقیق در مورد دولت اشکانی کاری است دشوار؛چرا که منابع تاریخی،از این دوره اطلاعات کمی را در اختیار ما قرار می‌دهند.هنوز هم قسمت‌های عظیمی از آثار تمدن و سکونت در ایران،زیر خاک این سرزمین پهناور مدفون است.این مسأله در مورد اشکانیان بیشتر صدق می‌کند،زیرا تحقیقات و کاوش‌های‌ باستان‌شناسی در مقایسه با دیگر دوره‌های بسیاراندکند.

عمده‌ی مطالب مربوط به اشکانیان،شامل اطلاعاتی است که‌ تاریخ‌نگاران رومی درباره‌ی تاریخ روم نوشته‌اند.از آن‌جا که رومیان‌ قدیم نزدیک به ۳۰۰ سال با ایشان درگیر جنگ و ستیز بوده‌اند،از این‌رو تاریخ‌نگاران مزبور ضمن بیان رویدادهای تاریخ روم قدیم، به تاریخ اشکانیان و رویدادهای روزگار ایشان اشاره کرده‌اند.۱

در منابع پهلوی،حکومت ۴۸۰ ساله‌ی اشکانیان به ۲۰۰ سال‌ رسیده است.علت کوتاه شمردن دوره‌ی اشکانی(توسط ساسانیان) را ابو الحسن علی‌بن حسین مسعودی در کتاب«التنبیه و الاشراف» چنین می‌نویسد:

«زردشت در اوستا آورده است که احوال دولت پارسیان ۳۰۰ سال پس از او آشفته شود و چون هزار سال از عمر او بگذرد،دین و دولت ایرانیان برافتد.به گفته‌ی زردشتیان،فاصله‌ی بین زردشت‌ و اسکندر قریب سیصد سال است،و اردشیر بابکان در ۵۰۰ و اندی‌ سال بعد از اسکندر به شاهی نشست.اردشیر چون شاه شد،دریافت‌ که از مدت هزار سال که زردشت برای عمر سلطنت ایران پیش‌بینی‌ کرده،بیش از ۲۰۰ سال نمانده است.از بیم آن‌که پیشگویی او در زوال باز دارد،برآن شد که از ۵۰۰ و اندی سال فاصله‌ی بین خود و اسکندر نیمی بکاهد.[و بر دولت ساسانی دویست سال بیفزاید.] سپس به تاریخ‌سازی پرداخته و در میان مردم شایع ساخت که ظهور وی و کشتن اردوان اشکانی،۲۶۰ سال پس از اسکندر واقع شده و مدت سلطنت ملوک الطوایف(پارتیان)بیش از این مقدار نبوده‌ است.این سبب اختلاف بین ایرانیان و دیگر ملل(رومیان)درباره‌ی‌ تاریخ سال‌های ملوک الطوایف است.»۲

سکونت اولیه‌ی پارت‌ها

قبیله‌ی«پارنی»(اپارنی)به گفته‌ی استرابون و تروگوس،یکی‌ از سه قبیله‌ی اتحادیه‌ی کوچک«داهه»بود که در مشرق دریای خزر (به تصویر صفحه مراجعه شود) جای داشتند.پارنی گویا پس از اسکندر،هنگامی که‌ در میان قبایل مقیم روسیه‌ی جنوبی اغتشاش‌هایی رخ‌ داده بود،به این پیرامون آمده بود.۳

با اطلاعات اندکی که ما در خصوص منشأ پارتیان‌ داریم،می‌توانیم قبول کنیم،آنان به قبیله‌ی«پرنی»که‌ جزئی از قوم«دهه»بود،تعلق داشتند.دهه،مجموعه‌ای‌ از قبایل سکایی بود که به صورت چادرنشین در استپ‌های بین بحر خزر و دریای آرال زندگی می‌کردند.۴

طبق روایات مکتوبی که به دست ما رسیده‌اند،«پارن»۵که‌ قبیله‌ای بود از اتحادیه‌ی قبایل«داه»۶و در دشت‌های بین جیحون و دریای خزر زندگی صحراگردی داشت،اساس دولت پارت را بنا نهاد.داه‌ها با«ماساگت‌ها»و دیگر قبایل صحرانشین و اسکان‌ یافته‌ی آسیای میانه مربوط بودند.در زمان اسکندر مقدونی،داه‌ها هنوز در دشت‌های بین دو شط جیحون(اکس)و سیحون‌ (یاکسارت)زندگی صحرانشینی داشتند،ولی از پایان قرن چهارم‌ ق.م،پارن‌ها از دیگر قبایل داه جدا شدند و به سوی مغرب و ناحیه‌ی‌ خزر مهاجرت کردند.۷

دولت پارت به دنبال شورش سرکردگان عشایر ایرانی در مقابل‌ رفتار اهانت‌آمیز ساتراپ مقدونی ولایت«استوا»(استوائنه)،در حدود قوچان کنونی به وجود آمد و از سرکشی این قوم نسبت به‌ فرمانروایی بیگانه‌ی مقدونی آغاز شد. در پی این شورش،نه فقط ولایت استوا به دست طوایف داهه(دهه)افتاد،بلکه سرزمین پارت‌ در جنوب دره‌ی اترک هم از نظارت سلوکی خارج شد و با غلبه بر عشایر داهه«اپرنی»درآن نواحی،خاندان ارشک سلطنت خود را در همین سرزمین بنیاد کردند.۸

پایتخت‌ها و شهرهای معروف اشکانیان

پایتخت‌ها و شهرها مهم پادتیان از طریق چند منبع قابل بررسی‌ هستند. دیاکونوف در کتاب«اشکانیان»خود به معرفی شهرهای این‌ دوره‌پرداخته است و می‌نویسد:«شهرهایی از نوع پولیس در دوره‌ی‌ سلوکیان بنا شدند و تعداد این شهرها در زمان پارت‌ها به مراتب افزوده‌ گشت.مثلا اسیدروخاراکسی به تقریب از ۲۰ پولیس یاد می‌کند که‌ بسیاری از آن‌ها مربوط به عهد سلوکیان بوده‌اند و حال آن‌که فهرست‌ وی سراسر امپراتوری پارت را در برنمی‌گیرد.شهرهایی از قبیل فرااسپا و ولوگزیا توسط پارت‌ها ساخته شدند.شهر نسا در زمان اشکانیان‌ ترقی وافر کرده بود.این شهر اکنون شهرکی است در کنار قریه‌ی‌ باقر در ۱۸ کیلومتری شمال غربی عشق‌آباد»۹همچنین،در جای‌ دیگر احداث دو شهر در بین النهرین را به پارتیان نسبت می‌دهد: «از این رهگذر دو شهر بین النهرینیکی آشور(لابانا)و دیگر هترا(الحضرا) توسط پادتیان احداث‌ شده است.۱۰

(به تصویر صفحه مراجعه شود) پروفسور گیرشمن از پارتیان به‌ عنوان بانیان بزرگ‌ شهرها یاد کند و شهرهای«تیسفون»،«هتره»،«دارابگرد»و «فیروزآباد»را از ساخته‌های اشکانیان به شمار می‌آورد.۱۱خانم‌ پیگولوسکایا،محقق روسی،پس از تحقیق در مورد شهرهای دوره‌ی‌ پارتی و ساسانی،کتابی به همین عنوان تدوین کرده است.وی‌ پیگیری تاریخچه‌ی شهرهای دوره‌ی پارتی را به دلیل فقدان منابع‌ متواتر غیرممکن می‌داند و با توجه به آثار باقی مانده،بنای بسیاری‌ از شهرها را به سلوکیان نسبت می‌دهد.پیگولوسکایا به تأسیس‌ شهرهای متعدد از سوی اشکانیان اعتقادی ندارد،بلکه تنها به رونق‌ برخی شهرها مانند شورش در این دوره اشاره می‌کند.این ادعا مورد قبول سایر پژوهشگران نیست.در ادامه به این موضوع اشاره خواهیم‌ کرد.

کتاب«تاریخ ایران»،پژوهش دانشگاه کمبریج،در مورد شهرسازی دوره‌ی ساسانی می‌نویسد:«فرایند شهرسازی در دوره‌ی‌ ساسانیان که از شماری منابع مکتوب بر ما شناخته شده است،ظاهرا از هر نظر یادآور روزگار سلوکیان است.نخستین شاهان ساسانی، شماری شهر در نواحی گوناگون ایارن بنیاد یا بازسازی کردند و نام‌ خود را بر این شهرها گذاشتند.»۱۲

اغلب محققان خارجی،ایجاد شهرها و مراکز حکومتی را به‌ دوره‌ی سلوکیان نسبت می‌دهند.درحالی‌که این امر واقعیت ندارد و طبق بررسی‌های انجام شده،شهر یا پایتختی(درخور توجه) توسط سلوکیان برپا نشده است.۱۳می‌دانیم که اشک اول شهری به‌ نام«اساک»۱۴بنیاد نهاد،در آن شهر تاجگذاری کرد و آن را پایتخت

قرار داد.تیرداد از شاهان اشکانی،شهر«دار»۱۵یا به قول یونانی‌ها«داریوم»۱۶را بنیاد نهاد که به پایتختی اشکانیان انتخات شد.از دیگر شهرهایی که توسط اشکانیان در زادگاهشان«هیرکانیا»ایجاد شد و مرکز حکومت سیاسی و اداری آنان بود،شهر معروف«تمبرکس»۱۷ است.طبق نوشته‌ی پلی‌بی‌یوس‌۱۸،مورخ یونانی،شهر مزبور از جمله‌ی پایتخت‌های تابستانی اشکانیان به حساب می‌آمد و فاقد حصار برگرداگرد آن بود.

از دیگر شهرهای مهم و اولیه‌ی اشکانیان،شهر معروف‌ «سرنیکس»۱۹بود که در ناحیه‌ی شمال شرقی ایران تا حدودی‌ شناسایی شده است.با توسعه‌ی قدرت اشکانیان،به تدریح نفوذ آنان از شمال غرب به مرکز ایران و سپس به ناحیه‌ی غرب کشانده‌ شد و شهرهای یاد شده،در ناحیه‌ی هیرکانیا یا دشت گرگان‌ امروزی،به دلایل اقتصادی،سیاسی و نظامی،دیگر نیاز امپراتوری‌ قدرتمند اشکانی را از نظر مراکز قدرت و شهرنشینی برآورده‌ نمی‌کردند.در نتیجه،شاهان بعدی اشکانی بر آن شدهد که شهرهای‌ بزرگ‌تر و مهم‌تری را بنیاد نهند.به همین دلیل،شهر معروف‌ «صددروازهـ»را باسازی کردند و آن را مرکز قدرت خود قرار دادند. فعالیت شهرسازی اشکانیان،هنگام حکمرانی مهرداد اول(۱۲۶– ۱۷۴ ق.م)و مهرداد دوم توسعه و گسترش یافت.۲۰

قوچان

نیلسون دربواز Nelson Derbovaz می نویسد: اندراگوداس که قبل از انطیوکوس دوم بر پارتیان حکومت می کرد در این کشمکش مقتول گردید و ظاهرا ارساسیس در شهری به نام آساک در نزدیکی کوچان در وادی رود اترک تاج بر سر نهاد در حدود ۲۵۰ق. م قبیله پارتی تمام دره اترک و سرزمین نسا را در اختیار داشت بنا بر عقیده محقق ارجمند آقای رمضانعلی شاکری باتوجه به سکه هایی که در ضمن کاوش به دست آمده پایتخت اشکانیان شهرکهنه فعلی بوده بعد از حکومت اشکانیان که آغاز آن ۲۵۰٫ق. م تا ۲۶۶٫م در حوزه قوچان ادامه داشته است در این مدت بر اثر زد و خورد های متوالی اثری از آثار برجای نمانده است. (۳۰)

تیسفون

برخلاف مندرجات منابع اسلامی،سابقه‌ی تأسیس تیسفون به‌ پیش از دوران اشکانی می‌رسد،اما اشکانیان در آن تغییراتی دادند و آن را احیا کردند.این شهر به نام«کسفیا»(شهر سیمیبن)در تورات‌ آمده و به احتمال قریب به یقین،در دوره‌ی هخامنشیان شهری آباد بوده است.در اساطیر ایرانی،جزو نخستین شهرهایی به شمار می‌رود که در ایران احداث شده‌اند.تیسفون به دستور توس و به‌ وسیله‌ی ورژک و پیکان ساخته شد و جمشید پیشدادی در آن بر دجله ‌پلی ساخت.زمانی که اشکانیان منطقه‌ی چاپ رود دجله را فتح کردند،به منظور بی‌اعتبار ساختن سلوکیه،این شهر را که به‌ اردوگاه یونانیان تبدیل شده و از لحاظ آب و هوا،حاصلخیزی و موقعیت بازرگانی و سوق الجیشی بسیار مناسب بود،برگزیدند،تا پایتختی برتر از سلوکیه برپا دارند.آنان تحت تأثیر سنت آبا و اجدادی،هنگام ورود به تیسفون،به گونه‌ای دایره‌وار اردو زدند و آن‌گاه که به توسعه و تکمیل شهر پرداختند،به شکل دایره‌ای‌ بخشیدند و حصار دفاعی را نیز دایره‌وار گرد شهر کشیدند.سپس‌ مهرداد اول اشکانی آن را به پایتخت تبدیل کرد.

این شهر در دوره‌ی ارد اول(۳۷-۵۵ ق.م)اعتبار فراوان یافت. در این زمان،کاخی در آن ساخته شد که سقفش از الواح مفرغی‌ شفاف و براق بود.اتاق‌ها و تالارهای متعدد برای زنان و مردان‌ داشت که دیوارهای آن‌ها از خشت‌های زر ناب و جواهرنشان و با نقش‌های گوناگون بودند.شاهان اشکانی زمستان را در این شهر می‌گذراندند.در حال حاضر،از تعدادی از آنان سکه‌هایی در تیسفون به دست آمده است.

با سرعت گرفتن عظمت و وسعت قلمروی امپرواتوری اشکانی، به همان نسبت تیسفون نیز رو به آبادانی و توسعه گذاشت و به علت‌ حاصلخیزی خاک،فراوانی آب،قدمت تاریخی و احداث کاخ‌ها میدان‌ها،بازارها و سایر ابنیه و آثار،برجمعیت آن افزوده شد و با بزرگ‌ترین پایتخت‌های جهان به رقابت پرداخت.

در جنگ‌های متعدد بین دو امپراتوری اشکانی و روم،تیسفون‌ با وجود استحکامات فراوان چهار بار به دست رومیان افتاد.در سراسر دوره‌ی ساسانی نیز از مهم‌تریم شهرهای این دوره به شمار می‌رفت.۲۱

پایتخت اشکانیان تیسفون بود،ولی شهر مزبور هنگامی پایتخت‌ شد که دولت پارت تا دجله و فرات گسترش یافته بود.بنابراین،این‌ پرسش پیش می‌آید که پایتخت پارت آغاز کجا بود؟یعنی پیش از گرفتن صددروازه یا بنای دارا،قرارگاه حکمرانی اشکانیان کدام شهر بود؟در این باره برخی می‌گویند،شهر اساک پایتخت آن‌ها بود و آن‌ را با قوچان یا بجنورد امروزی برابر می‌دانند.

نسا

برخی«نسا»را نخستین تختگاه پارت دانسته‌اند.این شهر در ۱۸ کیلومتری شمال عشق‌آباد کنونی واقع است.بنابر کاوش‌های‌ انجام شده چنین به نظر می‌رسد که شهر«نیسا»ی،کهن‌تر از دوران‌ پادت‌ها،بر قسمت مرتفعی قرار داشته و دارای دژی بوده است و شهر پارتی در همان محل احداث شده است.این شهر از سه قسمت‌ تشکیل یافته است:اول قسمت مرکزی شهر به صورت دژ مستحکم، به شکل پنج‌گوشه با ساختمان‌های متعدد،ادارات،پرستشگاه و کاخ فرمانروا که حصاری برگرد آن قرار داشت و ارتباط آن با خارج به‌ وسیله‌ی یک دروازه برقرار می‌شد.قسمت دوم،در خارج دژ بود که‌ خانه‌های اهالی شهر،بزرگان کشور،بازرگانان،صنعتگران و پیشه‌وران در آن قرار داشتند و در حصار قطوری محصور شده بودند که به فواصل،برج‌هایی برای نگهبانی داشتند دروازه‌ی این حصار مقابل دروازه‌ی دژ مرکزی قرار داشت تا برای رفت‌وآمد و ارتباط بین‌ دو قسمت شهر راهی باشد.

قسمت سوم،خارج از حصار و حومه‌ی شهر بود.با مزارع و مراتع که کشاورزان در آن‌ها به کشت‌وکار می‌پرداختند.برای‌ حفاظت شهر،این قسمت نیز به وسیله‌ی حصار گلی محصور بود. کاوش‌های انجام یافته در این شهر موجب کشف ظرف‌ها، سکه‌ها،پوست‌نوشته‌ها و سایر آثار عهد اشکانی شده و به شناخت‌ هنر ایران عهد اشکانی کمک زیادی کرده است۲۲

.

جست وجو برای یافتن شهر صددروازه

در بین ساله‌های ۱۹۳۳-۱۹۳۱ میلادی،دکتر اشمیدت به هزینه‌ی دانشگاه«تپه حصار» سرگرم کندوکاو و کاوش‌هایی شد،با این آهنگ که شهر صددروازه را پیدا کند.در جنوب دامغان در هشت مایلی این شهر خیلی کار کرد،بی‌آن‌که نشانی‌ از این شهر بیابد.شهر صددروازه به زبان یونانی‌ «هکاتم پلیس»نامیده می‌شد؛شهری که در دوره‌ی‌ سلوکیه و اشکانیان رونق فراوان داشت.درباره‌ی این‌ شهر باورهای گوناگونی وجود دارد،ولی بیش‌تر نویسندگان و تاریخ‌نگاران بر این باورند که در جنوب باختری دامغان‌ کنونی بوده است.۲۳

شهر نسا شامل ارگ یا دژی بوده است که طبق لوح گلی پیدا شده در آن،توسط مهرداد اول ساخته شده بود.دیوارهای ستبر استحکامات،بین ۲۰ تا ۲۵ متر ارتفاع و پنج متر ضخامت داشت. با استفاده از گل ساخته شده بود و نمای آن را آجر می‌پوشاند.

.نویسنده، دولت پارت را یک قدرت‌ جهانی به شمار می‌آورد و علت آن را گستردگی‌ حکومت آنان که از ماوراءالنهر تا بین النهرین را دربرگرفته بود،می‌داند. سپس به معرفی شهرها می‌پردازد و شهر نیسا(نسا) را اولین تختگاه پارتیان به شمار می‌آورد.همچنین از شهر«اساک» (حوالی قوچان فعلی)به عنوان یکی از شهرهای مهم یاد می‌کند که‌ روزگاری اقامتگاه اشکانیان و آرامگاه خانوادگی آنان نیز در همین‌ شهر مدفون شده است.به گفته‌ی نویسنده،تیرداد اول(۲۱۱– ۲۴۸ ق.م)گرچه با تصرف منطقه‌ی گرگان،شهر دارا را که موقعی‌ استوار داشت بنا نهاد،اما شهر ری(رگا)را که سابقه‌ی‌ای کهن داشت، پایتخت خود قرار داد و به نام مؤسس سلسله،برادرش ارشک،آن‌ شهر را«ارشکیه»نام نهاد.ارشکیه(ری)تا مدت دو قرن جزو پایتخت‌های مهم پارتیان بود و شاهان پارت بهار را در آن شهر می‌گذراندند.آثار زیادی از دوره‌ی پارتیان در ری وجود داشته که در اثر حوادث ایام و گذشت زمان از بین رفته است.

وی در ادامه از صددروازه تیسفون به عنوان مهم‌ترین شهرهای‌ (به تصویر صفحه مراجعه شود) پارتیان یاد می‌کند و انتخاب این شهرها را به عنوان‌ پایتخت،توسط پادشاهان پارت،موجب ترقی جوامع‌ شهری و پیشرفت صنعت و حرفه‌ها در شهرها و روستاها می‌داند:«صددروازه(هکاتم پلیس)یکی‌ از مهم‌ترین تختگاه‌های پارتیان محسوب می‌شد.این‌ شهر را تیرداد اول موقعی که به سوی غرب ایران پیشرفت‌ می‌کرد،پایتخت دیگر خود قرار داد.زیرا این شهر در کنار جاده‌ی بزرگ کاروانی(راه ابریشم)که شرق را به‌ غرب اتصال می‌داد،واقع و از لحاظ استقرار سپاهیان‌ و دربار متناسب بود.به این طریق بود که صددروازه، شهری بزرگ پرثروت و آباد شد.

شهرهای زیر نیز هرچند پایتخت نبود.اما از جمله شهرهای آباد به شمار می‌رفتند:

آرتامیتا(در کرمانشاهان)،اکباتان(همدان)،کردون،الحضر و آدیابن(در عراق کنونی)،حران(در سوریه کنونی)،پرسپه(در ارومیه کنونی)،تیگرانوسرتا(در ارمنستان)،کرخابیت سلوخ(کرکوک‌ فعلی)،پهل شاهسدان و دارا(در خراسان).۲۴

پارتیان شهرهای دیگر ایران زمین را که قدمت بیش‌تری داشتند و یا دوران سلوکیان ایجاد شده بودند،حفظ کردند و در مرمت آن‌ کوشیدند.آن‌ها شهرهای دیگری نیز بنیان نهادند که ارتباط بین مردم‌ در مناطق گوناگون کشور را سهل‌تر و بیش‌تر کرد.در نتیجه،داد و ستد و معاملات بین آنان سهل‌تر شد.این اقدامات به‌طورکلی، موجب ترقی جوامع شهری و پیشرفت صنعت و حرفه‌ها در شهرها و روستاها و تقویت بنیه‌ی مالی مردم شد.۲۵۲

نویسنده‌ی کتاب«برنامه‌ریزیشهری در ایران»بر توسعه‌ی‌ شهرنشینی در دوره‌ی اشکانی تأکید زیادی دارد و افزایش جمعیت را عاملی در جهت ایجاد شهرهای جدید ذکر می‌کند.وی یادآور می‌شود که پس از به قدرت رسیدن پارت‌ها،تحولات اقتصادی و اجتماعی کشور نسبت به عهد سلوکیان،از آهنگی آهسته و تدریجی‌ برخوردار شد.بنیان اقتصادی کشور نخست برکشاورزی و سپس‌ بر بازرگانی استوار بود.پیشه‌وران و بازرگانان در اثر رونق تجارت و اهمیت شهرها،نسبت به دوره‌های پیشین از اعتبار اجتماعی‌ قابل‌ ملاحظه‌ای برخوردار شدند.این شهرها طبقاتی را در خود جای دادند که جدای از روستاییان و کشاورزان اطراف شهرها،تنها به امور تجاری و بازرگانی-که به عنوان وظیفه به شهرها محول شده بودنداشتغال داشتند.از طرف دیگر،شهرها شدیدا به ما زاد کشاورزی‌ وابسته شدند؛چرا که تغییر شکل و نقش آن‌ها،استفاده از تولیدات‌ زراعی و دامپروری را ایجاد می‌کرد.پس گسترش شهرها و توسعه‌ی‌ شهرنشینی ادامه یافت.رونق تجارت،صنعت و کشاورزی باعث‌ افزایش روزافزون جمعیت شد.شهرهای قدیم توانایی پذیرش‌ جمعیت را نداشتند،بنابراین شهرهای جدیدی ایجاد شدند۲۶

.

بانیان شهرهای دایره‌ای شکل

منابع گوناگون،از طرح شهرهای دایره‌ای شکل در دوره‌ی‌ اشکانی خبر می‌دهند.محققان علت آن را چند عامل مهم دانسته‌اند و تقریبا همگی بر آن‌ها اتفاق نظر دارند؛از جمله این‌که:

«دولت اشکانی با تخریب سازمان کالبدی دولت سلوکی،مظهر آن یعنی شهر پارس-هلنی را نیز دگرگون می‌کند و با ادغام این شهر با محیط اطرافش،نظم اندامواره و خود انگیخته‌ی محیطی را بر نظم‌ منطقی و برنامه‌ای آن تحمیل می‌نماید و بدین ترتیب،شهر قدیمی‌ را در سازمان جدید مستحیل می‌کند.برج و باروی دایره‌ای شکل را بر اطراف شهر جدید می‌کشد و برای نخستین بار در تاریخ،شهر دایره‌ای شکل را ایجاد می‌کند.این دولت در آن‌جا نیز که کانون‌ زیستی جدید و شاری تازه را برپا می‌دارد،شکل دایره‌ای را اختیار می‌کند.دو شهر نسا در ماوراءالنهر و فیروزآباد در فارس،نمونه‌های‌ بارزی از شهرهای دایره‌ای شکل این روزگاران هستند.»۲۷

گیرشمن اعتقاد دارد:«طرح این شهرها،عدم امنیت دائمی را که در ایران عهد پارتیان حکفرما بود،عدم ثبات سیاست خارجی و اغتشاشات داخلی را آشکار می‌سازد.طرح عمومی آن‌ها عبارت‌ است از دایره‌ای که مبادی آن از اصول شهرسازی قدیم آسیای غربی‌ اقتباس شده،و نیز طرح اردوگاه‌های نظامی قدیم را که در قشون‌ آشوری متداول بوده است،به خاطر می‌آورد.علاوه براین،تاریخ‌ و وضع این شهرهای نادر،مؤید و مصداق طرح مذکور است. تیسفون در آغاز اردوگاه نظامی پارتی بود که در مقابل سلوکیه،در ساحل دجله ساخته شد.هتره به منزله‌ی قلعه‌ای مستحکم در جوار سرحد بین دو شاهنشاهی به شمار می‌رفت و غالبا دفاع ایران در مقابل‌ سپاهیان رومی بدان متکی بود.»۲۸

نویسنده‌ی«تاریخ‌ مهندسی ایران»ضمن‌ پرداختن شهرهای‌ دوره‌ی اشکانی معتقد است:«شهرهای دوره‌ی‌ اشکانی،بیش‌تر بافت‌ دایره‌ای داشتند.طرح‌ شهرسازی با دایره‌های‌ محدب،برای تأمین دفاعی‌ جناحی که از جمله‌ی‌ ویژگی‌های این بافت است، بعدها در سرزمین‌های دیگر مورد تقلید و استفاده قرار گرفت.چهار شهر عمده‌ای که در دوره‌ی اشکانی بنا و ا حیا شدند،و هر چهار شهر از طرح دایره‌وار برخوردار بودند،عبارتند از:مرو،تیسفون، هترا(الحضر)و شهر شیز(تخت سلیمان کنونی).شهر تیسفون ابتدا اردوگاه نظامی بود که برای پادرزم در برابر یورش‌های رومی‌هاایجاد شده بود.شهر الحضر(هترا)نیز به همین منظور در مرز میان رودان‌ (در دوره‌ی اشکانی)بنا شد.»۲۹

پی‌نوشت‌ها

(۱).رضایی،عبد العظیم.اشکانیان.گنجینه‌ی تاریخ ایران.جلد ششم.تهران:اطلس،۱۳۷۸،ص ۲۷۰.

(۲).کالج مالکوم.پارتیان.ترجمه‌ی مسعود رجب‌نیا.تهران:هیرمند،۱۳۸۰، ص ۲۱.

(۳).همان.ص ۲۳.

(۴).گیرشمن.ایران از آغاز تا اسلام.ترجمه‌ی محمد معین.تهران:۱۳۷۴، ص ۲۸۶.

(۵).Parn

Dox .(6)

(۷).دیاکونوف،م.م.اشکانیان.ترجمه‌ی کریم کشاورز.تهران:پیام،۱۳۷۸، ص ۵۶.

(۸).زرین‌کوب،بدالحسین.روزگاران.تهران:سخن،۱۳۷۸،ص ۱۵۳– ۱۵۲٫

(۹).دیاکونوف،پیشین،ص ۸۴.

(۱۰)همان.ص ۱۶۱.

(۱۱).گیرشمن،پیشین،ص ۳۲۴.

(۱۲).یارشاطر،احسان.پژوهش دانشگاه کمبریج:تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان.جلد سوم.قسمت دوم.ترجمه‌ی حسن انوشه.تهران:امیرکبیر،۱۳۸۰،ص ۱۲۰.[

(۱۳).کیانی،محمدیوسف.پایتخت ایران.تهران:سازمان میراث فرهنگی‌ کشور،۱۳۷۴،ص ۲۴۰.

Asak. (14)

Dara .(15)

Darium .(16)

Tambarax .(17)

Polybious .(18)

syrnix .(19)

(۲۰)رضایی،عبد العظیم.پیشین ص ۶۵۰-۶۴۷.

(۲۱).بیانی،شیرین.تیسفون و بغداد تهران:جامی،۱۳۷۷،ص ۵۳-۴۹.

(۲۲).بیانی،ملک‌زاده.«اولین تختگاه پارت».بررسی‌های تاریخی.سال‌ دوازدهم.شماره‌ی ۱۲٫۱۳۵۶٫ص ۱۱۰-۸۷.

(۲۳).پیرنیا،محمد کریم.سبک‌شناسی معماری ایران.تدوین غلامحسین‌ معماریان.نشر پژوهنده.مهرماه ۸۰٫ص ۱۰۵-۱۰۰.

(۲۴).مشکور،محمد جواد.جغرافیای تاریخی ایران.تهران:دنیای کتاب،۱۳۷۱،ص ۲۰۵-۲۰۰.

(۲۵).بیانی،ملک‌زاده.بررسی‌های تاریخی(چاپ سال ۵۳).ص ۱۸-۱۷.

(۲۶).مشهدی‌زاده دهاقانی،ناصر.تحلیلی از ویژگی‌های برنامه‌ریزی شهری‌ ایران.ص ۹-۶.

(۲۷).حبیبی،سید محسن.از شار تا شهر.تهران:انتشارات دانشگاه تهران.زمستان ۷۸،ص ۲۵-۲۴.

(۲۸).گیرشمن،پیشین،ص ۳۲۴.

.(۲۹).فرشاد،مهدی.تاریخ مهندسی ایران.تهران:انتشارات بلخ،۱۳۶۲، ص ۱۹۲

(۳۰).(۲۹). ۴٫ حیدری علی: رجال و مشاهیر قوچان، چاپ اول،(۱۳۷۸)، ص ۱۰٫

برگرفته از مقاله مژده زحمتکشان دبیر علوم اجتماعی ناحیه ۳ شیراز

آیت الله شیخ ذبیح الله قوچانى

آیت الله شیخ ذبیح الله قوچانى

 

 

مقدمه

افراد زیادى در ایجاد مشروطه نقش داشته اند که کمتر نامى از آنان برده مى شود. شیخ ذبیح الله مجتهد قوچانى از جمله آنهاست. بیش از چهل منبع تفحص شد ولى اطلاعات کمى راجع به این عالم فرهیخته به دست آمد. مهم ترین منبعى که در این مقاله از آن استفاده شده است، نوشته آقاى غلامرضا جلالى است که با فرزندان آن مرحوم مصاحبه کرده است(۱)

ولادت

شب یکشنبه، هشتم جمادى الثانى ۱۲۷۴ق. در شهر قوچان، فرزند مبارکى به دنیا آمد که ذبیح الله نامیده شد.پدرش شیخ محمدصادق خبوشانى از مراتب علمى و معنوى بالایى برخوردار بود. او فرزند حاج ملاّ مهدى منجّم فرزند آخوند ملاّ احمد خبوشانى از شاگردان مبرز مرحوم مجلسى دوم بود.(۲)مادر ذبیح الله دختر مرحوم ملاّ صالح تربتى از علماى زاهد و مرجع تربت حیدریه بود.

تحصیلات

ذبیح الله پس از طى مقدمات، دروس سطح حوزه را در محضر حاج میرزا نصرالله مجتهد خراسانى گذراند. در سال ۱۲۹۵ ق. و در ۲۱ سالگى به عتبات عالیات هجرت کرد.سه سال از محضر مرجع بزرگ شیعه، میرزاى شیرازى استفاده نمود و پس از رحلت میرزا، دوازده سال از محضر میرزا حبیب الله رشتى و آخوند خراسانى بهره برد.

سفر غیر منتظره

سى و شش ساله بود که زلزله بزرگ قوچان رخ داد و شهر را به کلى ویران نمود. خبر این حادثه غم انگیز و درگذشت برخى از خویشان، به او رسید. به همین دلیل به قوچان سفر کرد.میرزا حبیب الله رشتى طى نامه اى به شجاع الدوله ـ حکمران قوچان ـ از وى خواست در تنظیم امور شیخ مساعدت نماید، تا ایشان بتواند به زودى به عتبات بازگردد.شیخ ذبیح الله در بازسازى شهر قوچان شرکت جست و زمینى براى بازسازى مدرسه علمیه عوضیه دریافت کرد و موقوفات مدرسه را احیا نمود.

عده اى به دنبال سنگ اندازى و تصرف اموال مدرسه بودند که با مقاومت شیخ روبرو شدند. یکى از مؤمنان قوچان طى نامه اى به آخوند خراسانى وضعیت را گزارش داد. آخوند خراسانى در پاسخ نوشت:«ایجاد مزاحمت براى شیخ ذبیح الله حرام و اطاعت از ایشان واجب است.»

ازدواج

پس از سر و سامان دادن به کارها، تصمیم به ازدواج گرفت. به همین خاطر دختر آقا میرزا کوچک را خواستگارى کرد. عقدنامه ازدواجش که در جمادى الاخر ۱۳۱۳ق. تنظیم شده است، به امضاى میرزا حبیب الله مجتهد رسید.

اجتهاد

پس از ازدواج به حوزه علمیه عراق بازگشت و موفق به دریافت اجازه اجتهاد از میرزاى رشتى، فاضل شربیانى، فاضل ایروانى، آخوند خراسانى و… گردید.

استادان

شیخ ذبیح الله در مدت تحصیل بیست و چهار ساله خود از محضر عالمان بزرگى استفاده نمود که اشاره مى شود.

۱٫ حاج میرزا نصرالله مجتهد خراسانى

میرزا نصرالله تربتى در سال ۱۲۳۰ ق. در تربت حیدریه به دنیا آمد. پس از طى مقدمات، براى ادامه تحصیل به مشهد رفت حکمت و فلسفه را از آیت الله محمدهادى سبزوارىآموخت. فقه و اصول را نیز از میرزا مسیح مجتهد تهرانى فرا گرفت. وى با اجازه میرزا مسیح و میرزا حسن شیرازى محکمه شرع دایر کرد و در کنار فعالیت هاى قضایى، کتاب طهارت و بیع و حاشیه بر قوانین و فصول را نوشت.

نفوذ میرزا نصرالله (مجتهد خراسانى) به اندازه اى بود که تا قبل از اجراى قانون ثبت اسناد، سندهاى مالکیت را او تنظیم مى کرد و مورد قبول همه ادارات بود. میرزا همیشه لباس پاکیزه و تمیز مى پوشید. عمامه کوچکى بر سر مى گذاشت و اجازه نمى داد شاگردان و مریدانش همراه او حرکت کنند.

میرزا نصرالله شاعر و متخلص به «فانى» بود. متأسفانه اشعار خود را نمى نوشت، به همین دلیل تعداد کمى از غزلهایش باقى مانده است.

او پس از عمرى تلاش فرهنگى و تربیت شاگردان در سال ۱۲۹۸ق. در مشهد وفات یافت و در رواق بالاسر حرم امام رضا(علیه السلام) به خاک سپرده شد.(۳)

۲٫ میرزاى شیرازى(۴)

۳٫ میرزا حبیب الله رشتى(۵)

۴٫ آخوند خراسانى(۶): علاقه و رابطه ویژه اى بین او و آخوند برقرار بود.

۵٫ فاضل شربیانى

حاج ملاّمحمد فرزند فضل على معروف به فاضل شربیانى، سال ۱۲۴۵ق. در شربیان آذربایجان به دنیا آمد. پس از طى مقدمات به نجف رفت و سال ها از محضر سید حسین ترک و شیخ انصارى بهره برد و به درجه اجتهاد رسید. پس از فوت سید حسین کوه کمره اى، یکى از مراجع مطرح به شمار آمد. او تبحر زیادى در علم فقه و اصول داشت. به گونه اى که مرحوم مدرس تبریزى گفته بود: «اگر تمام کتب فقهى و اصولى از بین برود، فاضل شربیانى قادر است با حافظه قوى خود تمام آنها را بنویسد.»

مرحوم فاضل شربیانى چندین سال پس از شیخ انصارى، تقریرات درسى او را بیان مى کرد. ۹ جلد کتاب در شرح رسائل و مکاسب نگاشت. رساله هایى را نیز در فروع و عبادات از خود به یادگار گذاشت و در بین الطلوعین جمعه ۱۷ رمضان ۱۳۲۲ق. دار فانى را وداع گفت.(۷)

۶٫ فاضل ایروانى

ملاّ محمد ایروانى فرزند محمدباقر معروف به فاضل ایروانى پس از طى مقدمات به نجف اشرف رفت. او از شاگردان مبرز مرحوم سید ابراهیم صاحب ضوابط و مرحوم صاحب جواهر و شیخ انصارى به شمار مى رفت. پس از وفات سید حسین ترک بر کرسى تدریس تکیه زد و مرجعیت تعداد زیادى از شیعیان قفقاز و آذربایجان و هند را بر عهده گرفت.

در فقه و اصول و تفسیر و حدیث مهارت زیادى داشت و شاگردان بسیارى را تربیت کرد.از خدمات عمرانى او مى توان به ساخت مدرسه اى علمیه در نجف اشاره کرد.فاضل ایروانى بر قواعد علامه و لمعه حاشیه زد و همچنین کتاب رسائل و مکاسب را حاشیه و تعلیق نمود. رساله هایى نیز در تعادل وتراجیح، اجتهاد و تقلید، مکاسب محرمه، حجیت ظن و غیره به رشته تحریر درآورد. این عالم فرزانه در تاریخ سوم ربیع المولود ۱۳۰۶ق در نجف اشرف وفات یافت و در جنب مدرسه معروف به فاضل ایروانى به خاک سپرده شد.(۸)

علاوه بر اساتید بالا، اسنادى نشان مى دهد که شیخ ذبیح الله از طرف مرحوم شیخ انصارى، صاحب جواهر، میرزاى رشتى و مرحوم آخوندمورد تکریم و تأیید بوده است.(۹)

آثار

این عالم فرهیخته تألیفاتى از قبیل بدیع الفقهیه و تقریرات متعددى از مراجع بزرگ در فقه و اصول دارد که به قلم خود نگاشته ولى به چاپ نرسیده و توسط فرزندانش به کتابخانه آستان قدس رضوى وقف گردیده است.(۱۰)

بازگشت به قوچان

او در سال ۱۳۱۹ ق. به مشهد بازگشت و از آنجا براى دیدن خویشاوندان، عازم قوچان شد.شجاع الدوله و عده اى از بزرگان شهر از او درخواست اقامت کردند. شیخ نیز احساس وظیفه نمود و در مسجد پایین یا پاچنار به اقامه جماعت مشغول شد.از سوى رمضان خان نایب الحکومه، مسند قضاوت شرعیه به ایشان و شیخ حسین (شیخ الرئیس) واگذار شد. اما حضور شیخ ذبیح الله در قوچان کوتاه بود.

هجرت به مشهد مقدس

همسر شجاع الدوله حاکم قوچان که از خانواده سرداران بجنوردى و داراى املاک موروثى در مشهد و چناران و.. بود بى آنکه درباره اموال خود وصیتى کند، درگذشت، شجاع الدوله که خود و ایل و تبار خود را از قبیله همسرش برتر مى دانست، به فکر افتاد که از راه جعل سند مانع ارث بردن ورثه همسرش شود، لذا اطرافیانش سندى جعل کردند که بنا بر مفاد آن همسرش تمامى اموال خود را به شجاع الدوله بخشیده است. تاریخ آن را نیز قبل از مرگ همسر شجاع الدوله قرار دادند و براى اینکه کسى شکى در آن نکند، تصمیم گرفتند به امضاى علماى قوچان برسانند.

در شب سرد زمستانى و برفى، صندوق دار شجاع الدوله همراه فراش باشى با فانوس بسیار بزرگى به منزل شیخ ذبیح الله رفتند و به او گفتند: خان به شما عقیده دارد و مایل است امشب شما را ببیند. هر چه شیخ نپذیرفت، اصرار آنها بیشتر شد تا جایى که گفتند: اگر شما نیایید، خان ما را زیر شلاق از پاى درخواهد آورد.

به این ترتیب شیخ ذبیح الله همراه آنان به کاخ خان رفت. عباى شیخ را چون خیس شده بود در اوّلین اتاق از دوشش برداشتند و به گرمخانه بردند و عباى دیگرى به ایشان دادند.اتاق مخصوص خان با انواع اشیاى عتیقه و گرانبها زینت شده بود. سفره عریضى هم پهن شده و انواع تنقلات، شیرینى ها و میوه هاى فصل و غیر فصل در آن جا چیده شده بود، اما شیخ اعتنایى به آن تجملات نکرد.

خان که مى خواست دل شیخ را به دست آورد با دست خود به محاسن شیخ ذبیح الله عطر زد و گفت:«هفته اى نیست که علماى شهر دو سه بار به ملاقات من نیایند واز من توقعاتى نداشته باشند، ولى عجیب است در این چند ماهى که شما آمده اید، نه به دیدار من مى آیید و نه از من تقاضایى مى کنید، در صورتى که پدر شما با مرحوم امیر حسین خان شجاع الدوله، به طور کامل در ارتباط بود و مرحوم امیر ارادت کامل به ایشان داشته و ایلخانى هاى قوچان به خانواده شما به نظر اجاق(۱۱) مى نگریستند. مدتى بود دیدار شما را طالب بودم، ولى موفق نمى شدم. حال که خانواده ما بى کدبانو شده است، شبها در تنهایى در فکر آن عوالم به سر مى برم و مایل هستم براى من قدرى از عالم روح صحبت کنید!»

آیت الله ذبیح الله مجتهد قوچانى، درباره عالم برزخ براى خان صحبت کرد و به سؤالات عامیانه وى پاسخ گفت. در عین حال از خوردن تنقلات و شیرینى و… طفره رفت. سرانجام خان مقصود اصلى خود را چنین بیان کرد:«زوجه من که از خانواده سهام الدوله شادلو بود، بدون وصیت فوت کرد و چون براى ایلخانى زعفرانلو، عار و ننگ بود که شادلوها از ما ارث زن جدا کنند، مصالحه نامه درست کردیم و تمام علما و وجوه شهر اعتراف او را تصدیق و کاغذ را مهر کرده اند و من چون مى دانستم جنابعالى بسیار احتیاط دارید، شما را براى آخر نگاه داشتم تا شما هم این کاغذ را مزین فرمایید تا علماى مشهد به واسطه مهر و امضاى شما به آن اعتبار قایل شوند و آقا شیخ محمدتقى بجنوردى که مرجع مقتدر مشهد مى باشد، پس از تصدیق شما ایرادى نخواهد گرفت. حال موقع اعمال عصبیت ایلى است و تقاضا دارم شما این کاغذ را به مهر و امضاى خود مزین دارید.»

شجاع الدوله که مى پنداشت مى تواند با تطمیع و پیشنهاد رشوه این عالم فرزانه را قانع کند، گفت:«به قرارى که شنیده ام شما در مشهد منزل ندارید و این مرحومه در مشهد داراى عمارت و منزل و کاروان سرا مى باشد و من احتیاجى به آنها ندارم، آنها را به جنابعالى تقدیم مى کنم که محل سکنى و ممر معاشى از کاروان سرا براى شما باشد و آن مرحومه هم بهره اخروى ببرد!»

شیخ ذبیح الله که در برابر چنین پیشنهاد شرم آورى قرار گرفته بود، با عصبانیت بلند شد و با لحنى که حکایت از ناراحتى او داشت، گفت: «به من تا فردا مهلت بدهید تا فکر کنم.» آثار خشم در چهره خان ظاهر شد، اما شیخ بدون توجه به آن منزل او را ترک کرد.پاسى از نیمه شب گذشته بود و شیخ ذبیح الله پس از نماز و عبادت تصمیم گرفت از قوچان به مشهد مهاجرت کند.

وى به خانواده خود گفت:«شهرى که مردم همه چیز خود را حتى دین خود را فداى خشنودى ظالم مى نمایند، محل زندگى نیست.»

وى در اوّلین فرصت با همکارى فردى به نام حاج ذوالفقار که در همسایگى اش بود، یک گارى چهار اسبه سرپوش دار به چهارصد تومان کرایه کرد و در برف و بوران و سرما، همراه خانواده اش به مشهد مهاجرت و در کوچه شیخ محمدتقى بجنوردى منزلى تهیه کرد.

تدریس و تبلیغ

او به اصرار برخى از علماى حوزه علمیه مشهد از جمله حاج حبیب الله مجتهد به تدریس خارج فقه و اصول پرداخت. این دروس در مدرس غربى مدرسه میرزا جعفر برگزار مى گردید و او در گنبد الله وردیخان، که سالها پیش مرحوم پدرش شیخ محمدصادق در آن اقامه جماعت مى نمود، مشغول تبلیغ و اقامه جماعت شد.

شاگردان

وى اوّلین کسى بود که در مشهد تقریرات آخوند خراسانى را تدریس مى کرد. بیان ساده و روان، مهم ترین ویژگى درس او بود. هر مشکل علمى را با بیانى آسان، قابل فهم مى کرد و همین باعث شد تعداد زیادى به کلاس درسش بپیوندند.

شاگردان شیخ ذبیح الله دو دسته بودند.

۱) ترک زبان هاى اهل قفقاز، بادکوبه، ایروان، گنجه و شیروان، مثل سید عیسى و برادرش میرزا باباى لنکرانى، قوام بادکوبه اى، میر بابا بادکوبه اى و میرزا حاج بابا.

۲) قوچانیها، مثل :شیخ على بیرم آبادى، شیخ محمد کبیر، شیخ حسن خان، شیخ حبیب، شیخ محمد سنگلکى، حاج سید رضا کاهانى، شیخ رمضانعلى ایرانلوئى، سید على محمد و نیز سید محمدباقر استرآبادى و… .

به زندگى یکى از شاگردانش به نام موسى بن قاسم موسوى معروف به (قطب المحدثین) اشاره مى کنیم.

از وعاظ و اهل منبر به شمار مى رفت. اهل کشمیر بود، اما در مشهد پرورش یافته و تحصیل کرده بود. صرف و نحو را از ادیب نیشابورى و میرزا مهدى نوقانى و شیخ عبدالحسین سرولایتى آموخت. منطق را از غلامرضا طباخ خراسانى و محمدرضا یزدى استفاده کرد. فقه و اصول را از محضر شیخ ذبیح الله قوچانى و شیخ حسن بُرسى فراگرفت. کلام و حکمت را از حکیم شهیدى میرزا عسکرى (آقا بزرگ) آموخت. او سالهاى متمادى با بیان شیوا و رسایش تبلیغ و هدایت مردم را عهده دار بود.(۱۲)

آغاز مشروطه در مشهد

رکن الدوله والى خراسان که انسانى خودخواه، دیکتاتور، فریبکار و ظاهر الصلاح بود، در روز یکشنبه جمادى الاولى ۱۳۲۱ ق. استاندار خراسان شد. و در سال ۱۳۲۳ ق. آصف الدوله زمام امور اجرایى را به دست گرفت.در این زمان مشکل گرانى بى اندازه نان و دیگر اجناس مورد نیاز پیش آمد و چون اعتراض علما و مردم به نتیجه نرسید، کار به خونریزى انجامید.

آصف الدوله اظهار تقدس مى کرد، ریش خود را نمى تراشید، مسکرات مصرف نمى کرد، حتى زیارت عاشورا مى خواند، اما آدم مى کشت، ظلم مى کرد و مقادیر زیادى گندم احتکار مى کرد و براى مخالفان خود بازداشتگاههاى مخوفى تدارک دیده بود.وى شیخ اسماعیل ترشیزى مجتهد و تنى چند از علماى همراه او را که معترض بودند، به سیستان تبعید کرد.در پى گسترش ظلم و جنایت، مردم گزارش و شکایت خود را به آخوند خراسانى اعلام کردند. در سال ۱۳۲۴ ق. در شرایط پر از خفقان، نامه اى از آخوند خراسانى به شیخ ذبیح الله قوچانى رسید.

آخوند خراسانى در این نامه ضمن بیان ضرورت ایجاد مشروطه بر مبناى شرع و رهایى مردم از چنگال استبداد، خطاب به شیخ نوشته بود:«واجب مى دانم جناب عالى هم سعى و کوشش خود را در پیشرفت آن مبذول نمایید و از ملامت احدى باک نداشته باشید و حضرت ولى عصر (عج) را پشتیبان خود بدانید.»

انجمن ایالتى و ولایتى

شیخ ذبیح الله پس از دریافت نامه با تعدادى از علما به رایزنى پرداخت و نحوه ورود به مبارزات را بررسى کرد. او با مرحوم سید اسدالله قزوینى که به تازگى وارد مشهد شده بود پیمان محرمانه بست و مبارزات به صورت مخفیانه آغاز شد، اما نفوذ اشراف، خوانین، رهبران ایلها و طوایف و زعماى آستانه باعث شد هیچ رویکردى به سمت و سوى انقلاب مشروطه دیده نشود. از طرفى ارتباط با شهرهاى دیگر و پایتخت، با وجود جوّ خفقان کار آسانى نبود و کار تشکیلاتى مى طلبید. به همین خاطر انجمن معدلت رضوى دایر شد و میرزا حبیب الله مجتهد در رأس آن قرار گرفت. شیخ ذبیح الله نیز با این انجمن همکارى داشت.

اخبار ایران از راه تهران به صورت دست نویس به این انجمن ارسال مى شد.براى ایجاد ارتباط و ترویج افکار آخوند خراسانى و تکثیر دستخط مظفرالدین شاه ـ امضاى مشروطه ـ، نامه ها و اعلامیه ها و بیانیه هایى نوشته مى شد و همراه کالاهاى تجارى به شهرهاى مختلف ارسال مى گردید. در هر شهر و منطقه نمایندگانى وجود داشتند که مدیریت پخش و تکثیر این اعلامیه ها را عهده دار بودند.به این ترتیب هسته اوّلیه انجمن ایالتى و ولایتى خراسان به وجود آمد.

آغاز مبارزات علنى

جلسات مشروطه خواهان به تدریج علنى شد تعدادى از بازاریان مؤمن کمک هاى مالى خود را به سوى مبارزان سرازیر کردند.(۱۳)جلسات در منازل مختلف برگزار مى شد و رفته رفته تعدادى از طبقه حاکم و علماى مشهد به جمع مشروطه خواهان افزوده مى شدند.از آستان قدس رضوى، فقط شاهزاده سراج السلطان و امام جمعه و از خوانین خراسان شجاع الملک هزاره که خانه خود را با لوازم آن به طور رایگان تا چند سال در اختیار انجمن ایالتى گذارد و از گمرک، دکتر متین السلطنه در انجمن حضور مى یافتند.

از علما نیز حاج معین الغربا، حاج شیخ حسن کاشى، فاضل بسطامى، شیخ عبدالرحیم عیدگاهى، میرزا عبدالشکور آقا تبریزى، میرزا محمدباقر مدرس رضوى و میرزا مرتضى سرابى و ملاّ بمانعلى تهرانى از انقلاب مشروطه حمایت مى کردند.همه این تشکیلات از طریق شیخ ذبیح الله قوچانى با آخوند خراسانى در ارتباط بودند و مرحوم آخوند بیشتر شکایات مردم خراسان را به وى ارجاع مى داد.

فعالیت هاى انجمن ایالتى و ولایتى

اولین دوره مجلس شوراى ملى

۱۴ مهر ۱۲۸۵ ش. (۱۷ شعبان ۱۳۲۴ ق.) اوّلین دوره مجلس شوراى ملى در تهران تشکیل شد و براى مشهد نیز ۴ نماینده در نظر گرفته شد.

آصف الدوله مخالف کاندیداتورى آزاد بود و قصد داشت تعداد معین و مشخصى به عنوان نماینده به مجلس بروند، اما انجمن به همه طبقات و اصناف اطلاع داد که مى توانند کاندیدا معرفى کنند. در نتیجه نوزده نفر از افرادى که صاحب مهر بودند شرکت کردند و از میان خود ۴ نفر را به عنوان نماینده به مجلس شوراى ملى فرستادند. شیخ ذبیح الله قبل از رأى گیرى به همه یادآور شد که او را انتخاب نکنند تا بتواند در مشهد به فعالیتهاى خود ادامه دهد. بنا براین افراد زیر به مجلس معرفى شدند:

۱٫ حاج میرزا على آقا مجتهد ۲٫ حاج سید عبدالحسین شهشهانى ۳٫ حاج میرزا على نقى ناظم آستانه ۴٫ رئیس التجارمجلس اوّل شوراى ملى توانست قانون اساسى که مشتمل بر ۵۱ اصل بود در تاریخ ۸ دى ۱۲۸۵ ش. به توشیح مظفرالدین شاه برساند و پس از مرگ وى متمم آن را در تاریخ ۱۵ مهر ۱۲۸۶ ش. به امضاى محمدعلى شاه برساند و قانون انجمن هاى ایالتى و ولایتى را مشتمل بر ۱۲۲ ماده به تصویب برساند.

ریاست انجمن ایالتى و ولایتى

ریاست اولیه این انجمن بر عهده میرزا حبیب الله مجتهد (متوفى: ۱۳۲۶ق) بود که دو سال به طول انجامید. پس از وى سید اسدالله قزوینى عهده دار ریاست این انجمن شد. با آغاز کار مجلس دوم در روز ۲۲ آبان ۱۲۸۸ش. مطابق با ۲ ذیقعده ۱۳۲۷ ق. سید اسدالله قزوینى جزو پنج نفر طراز اول مجلس به مجلس شوراى ملى راه یافت و پس از آن ریاست این انجمن را شیخ ذبیح الله برعهده گرفت.

انجمن در سال ۱۲۸۸ش. (۱۳۲۸ق.) که مصادف با حضور قزاقهاى روس در مشهد بود، در شرایط بدى به سر مى برد. از طرف دولت تلگرافى ارسال شد که اعتبار انجمن ایالتى و ولایتى را باطل اعلام کرد و براى معتبر بودن آن خواهان برگزارى انتخابات شد که در ۱۵ صفر ۱۳۲۸ق. اعضاى انجمن که ناظر بر انتخابات وکلا بودند به شرح ذیل انتخاب شدند.

۱٫ حاج شیخ ذبیح الله ۲٫ شیخ محمدکاظم بلورفروش ۳٫ میرزا محمدباقر مدرس ۴٫ حاج میرزا عبدالشکور تبریزى ۵٫ رکن التجار یزدى۶٫ حاج غلامعلى یزدى ۷٫ شیخ حسن کاشى ۸٫ حاج سید حسین خرازى ۹٫ شیخ عبدالرحیم مدرس ۱۰٫ شاهزاده ارفع السلطان ۱۱٫ ناظم التجار ۱۲٫ فاضل بسطامى.

در روز پنج شنبه ربیع المولود ۱۳۲۸ق. انتخاباتى بین اعضا براى تعیین هیئت رئیسه برگزار شد که شیخ ذبیح الله با اکثریت آراء به ریاست انجمن و ارفع السلطان نایب رئیس و شیخ کاظم تهرانیان به عنوان منشى اوّل و فاضل بسطامى به عنوان منشى دوم انتخاب شدند. حاج غلامعلى یزدى به عنوان تحویلدار و روزنامه قدس هم به عنوان ارگان رسمى انجمن مشخص شدند.انجمن روزهاى سه شنبه و پنجشنبه جلسات رسمى داشت.(۱۴)

بنابر گزارشهاى باقى مانده، انجمن از نظر تأمین مالى با مشکلات زیادى روبه رو شد. به همین دلیل به مرور زمان تضعیف شد و مخالفان مسئولان آن را مورد حمله فرهنگى و تبلیغات مسموم قرار دادند.

در همین راستا، روزنامه استقلال در شماره ۲۲۳ خود تلگراف توهین آمیزى درباره انجمن ایالتى به چاپ رساند. در ۲۷ ربیع الاول ۱۳۲۹ق. شیخ ذبیح الله، ناظم التجار، ارفع السلطان و گروهى دیگر از مرتبطین با انجمن گرد هم آمدند و تصمیم گرفتند اگر این گونه اقدامات ادامه یابد، انجمن را تعطیل و به اطلاع عموم مردم برسانند.آخوند خراسانى در حمایت از انجمن نامه اى نوشت و در آن نامه از انجمن ایالتى و ولایتى به نام انجمن مقدس ملى مشهد یاد کرد.(۱۵)

انحلال انجمن ایالتى و ولایتى

در سال ۱۳۲۹ ق. خبر ارتحال عالم ربانى آخوند خراسانى منتشر شد و یک سال بعد در ربیع الثانى سال ۱۳۳۰ ق. حرم امام رضا(علیه السلام) به توپ بسته شد و تلاشهاى انجمن براى اداره اوقاف خراسان به نتیجه اى نرسید.حضور روسها در خراسان، شیخ ذبیح الله را آزار مى داد. او به مبارزه دموکراتها بر علیه روسها امیدوار بود و سعى مى کرد علما را بر علیه روسها برانگیزاند، اما زمام شهر به دست نیروهاى طرفدار روس افتاد و انجمن ایالتى در ۱۴ آذر ۱۲۹۳ ش. (۱۷ محرم ۱۳۳۳) پس از افتتاح مجلس سوم منحل گردید.

گردآورى اسلحه

شیخ ذبیح الله که پیشرفت روزافزون مبارزات را مى دید و هر لحظه امکان سرکوبى مردم را انتظار داشت، به فکر تهیه اسلحه افتاد. به همین خاطر پس از هماهنگى با سران اصناف، روز معینى از تجار و مردم دعوت شد تا در مجلسى گرد هم آیند. این مجلس با حضور شیخ ذبیح الله رسمیت یافته و اعلام شد هر کس به هر میزانى که مى تواند براى خرید اسلحه کمک کند.

مأموریت خرید اسلحه را شیخ محمدکاظم تهرانیان بر عهده گرفت. او تعدادى اسلحه از جمله تفنگ هاى ورندل که معروف به ظل السلطانى بود و اسلحه برزنکه از اصفهان و عشایر آنجا خریدارى و در پوشش کالاهاى تجارى به مشهد آورد.

ترور نافرجام

همزمان با آغاز استبداد صغیر و به توپ بسته شدن مجلس، رکن الدوله در تاریخ ۲۳ رمضان ۱۳۲۶ ق. میرزا مهدى عمادالمحدثین ـ از واعظان مشروطه طلب ـ را به کلات نادرى تبعید کرد و شورش مردم نیز نتیجه اى نداشت.

رکن الدوله از محوطه ارک چندین گلوله توپ به سمت منزل شیخ ذبیح الله شلیک کرد. یکى از گلوله ها به نزدیکى مسجد سه دره برخورد کرد و پیرمرد خرده فروشى را از بین برد. شیخ ذبیح الله که احتمال این ترور را مى داد، خانواده خود را به منزل یکى از دوستانش فرستاده بود و خود نیز در منزل نبود.

یاران شیخ به او پیشنهاد دادند که با خود اسلحه حمل کند تا در مواقع ضرورى از خود دفاع کند. اما شیخ ذبیح الله در جواب گفت:«رکن الدوله جرأت دستور حمله به سربازان را ندارد. خود او هم مى داند که نفس هاى آخر را مى کشد. مهمتر اینکه چون در اقدام به این کار خدا مورد نظر است، او بزرگتر از آن است که ما را حفظ نفرماید.»

واضح است که شیخ ذبیح الله با تیزبینى خود و شناخت موقعیت رکن الدوله مى دانست که او در موقعیتى که پس از ترور نافرجام دارد، دست به چنین کارى نمى زند.

تولیت مدرسه عوضیه

چنان که گذشت پس از زلزله بزرگ قوچان، شیخ ذبیح الله مدرسه عوضیه را بازسازى نمود و تولیت آنجا را برعهده داشت. در سال ۱۳۲۹ق. قبل از فوت مشکوک آخوند خراسانى، برخى نسبت به تولیت شیخ ذبیح الله اعتراضهایى داشتند و آن را به اطلاع آخوند رساندند، ولى آخوند مداخله در تولیت شیخ ذبیح الله را حرام و متابعت از آن را واجب دانست.پس از انحلال انجمن ایالتى، شجاع الدوله در ۱۵ رمضان ۱۳۳۴ ق. بر تولیت شیخ ذبیح الله در مدرسه عوضیه، تأکید کرد.

وفات

این عالم مبارز و فرهیخته، پس از عمرى تلاش بى وقفه و خداجویانه در شب چهارشنبه، بیستم جمادى الاولى ۱۳۳۵ ق در سن ۶۱ سالگى در مشهد مقدس دار فانى را وداع گفت.بدن پاکش پس از تشییع در دارالسیاده کنار قبر عالمانى چون حاج شیخ اسماعیل ترشیزى، شیخ محمد سرابى و شیخ محمدباقر خراسانى به خاک سپرده شد.در مساجد و تکایاى مختلف شهر مجالس ترحیم برگزار شد و مبارزات و تلاشهاى او گرامى داشته شد.

بازماندگان

از او شش فرزند به یادگار ماند ۱) شیخ عبدالله مجتهدپور، ۲) حبیب الله مجتهدپور، ۳) حجت الله، ۴) فضل الله، ۵) نصرالله، ۶) خانم خدیجه مجتهدپور.(۱۶)

شیخ عبدالله در سال ۱۲۷۰ش. به دنیا آمد در کودکى مادرش را از دست داد و دوران کودکى و جوانى را به همراه پدر سپرى کرد. وى شاهد عینى بیشتر حوادث صدر مشروطیت خراسان بود.شیخ عبدالله پس از اتمام مقدمات، در محضر سید ابوالحسن اصفهانى و آقا ضیاءالدین عراقىتحصیل کرد و مورد تأیید هر دو استادش قرار گرفت. در سال ۱۳۱۴ ش. در زمان اوج دیکتاتورى رضا خان به ایران بازگشت.

اگر چه زمینه فعالیتهاى دینى از میان رفته بود، از تلاش نایستاد. وى که حکومت رضاشاه را طاغوتى مى دانست، از قبول هر گونه مسئولیتى اجتناب کرد و در کنار مطالعه، به کشاورزى پرداخت. وى از وجوهات استفاده نمى کرد. اگر چه با غرب گرایى به شدت مخالف بود، فرزندان خود را به یادگیرى دانشهاى نوین و زبانهاى خارجى تشویق مى کرد.

بسیار ساده زیست بود و خانه خود را با پلاس فرش مى کرد و مى گفت مگر همه مردم روى قالى مى نشینند!. اگر دو نوع غذا در سفره بود، فقط از یکى استفاده مى کرد. از پختن غذایى که بوى آن همسایه را آزار دهد ممانعت مى کرد.باقیمانده آب وضویش را به پاى بوته گلى یا نهالى مى ریخت و معتقد بود نباید قطره آبى بیهوده مصرف شود.

فرزندانش را به نماز اوّل وقت توصیه مى کرد و مى گفت اگر کسى به شما خوبى کرد، فراموشش نکنید و اگر بدى کرد از یاد ببرید. به ندرت عصبانى مى شد. صبحها قرآن را با صداى بلند و دلنشین مى خواند. از حالات عرفانى بالایى برخوردار بود.شیخ عبدالله با کمتر کسى مرتبط بود. گاهى به منزل آیت الله العظمى سید محمدهادى میلانىو آیت الله سید حسن قمى مى رفت.اگر چه چهره اى عبادى داشت، از اهتمام به مسائل سیاسى هم غافل نبود. در سال ۱۳۳۷ش. از حاج آقا روح الله زیاد حرف مى زد. در سال ۱۳۴۲ش. مى گفت آقا قیام کرد، ولى خیلى ها او را تنها گذاشته اند.وى براى پیروزى امام خمینى دغدغه داشت.

شیخ عبدالله در سال ۱۳۴۸ش. در سن ۷۸ سالگى رحلت کرد.(۱۷)

گلشن ابرارج۸


۱٫ نگاه حوزه، س سوم، اردیبهشت ۱۳۷۶، ش ۲۶، ص ۳ ـ ۱۰٫

تمامى پاراگرافهایى که بدون ذکر منبع آمده است. از نشریه نگاه حوزه، ش ۲۶، ص ۳ ـ ۱۰ استفاده شده است.

۲٫ جغرافیاى تاریخى قوچان، رمضانعلى شاکرى، چ ۱۳۴۶ش. ص ۱۳۶٫

۳٫ فرهنگ خراسان، ج ۷، ص ۵۱۵ مشاهیر مدفون در حرم رضوى، ص ۹۸٫

۴٫ ر.ک به: گلشن ابرار، ج ۱، ص ۳۸۵٫

۵٫ ر.ک. به: همان، ص ۳۷۸

۶٫ ر. ک. به: همان، ص ۴۳۱٫

۷٫ علماى بزرگ شیعه از کلینى تا خمینى، مـجرفادقانى، ص ۳۲۵، انتشارات معارف اسلامى، قم، ۱۳۶۴ش.

۸٫ خاندان ایروانى یا راهنمایان علمى امم، سید محمدتقى حشمتالواعظین طباطبایى، ص ۱۲۵، چ ۱، ۱۴۱۳ق علماى بزرگ شیعه از کلینى تا خمینى، ص۲۹۰٫

۹٫ اترکنامه تاریخ جامع قوچان، رمضانعلى شاکرى، ص ۲۳۸، انتشارات امیرکبیر، تهران، چ ۱، ۱۳۶۵٫

۱۰٫ همان.

۱۱٫ معروف است که در بخشهاى شمالى ایران آتش اجاق را مقدس مىشمردند.

۱۲٫ فرهنگ خراسان، ج ۷، ص ۴۵۴٫

۱۳٫ نام اکثر این تجار در نشریه نگاه حوزه، ش ۲۶، ص ۶، مقاله شیخ ذبیح الله مجتهد قوچانى آمده است.

۱۴٫ فرهنگ خراسان، بخش طوس، ج ۲، ص ۴۱۷، عزیزالله عطاردى، انتشارات عطارد، چ ۱، ۱۳۸۱ش.

۱۵٫ همان، ص ۴۱۷٫

۱۶٫ اترکنامه تاریخ جامع قوچان، ص ۲۳۹ نگاه حوزه، ش ۲۶، ص ۱۰٫

۱۷٫ مشاهیر مدفون در حرم رضوى، ابراهیم زنگنه، جاول، عالمان دینى، ص ۲۶۵و۲۶۶، ، چ ۱، ۱۳۸۲، انتشارات آستان قدس رضوى.