خانه / فرهنگ و هنر / گذر و نظری بر یک افسانه قوچانی

گذر و نظری بر یک افسانه قوچانی

گذر و نظری بر یک افسانه قوچانی

 

افسانه ها اگر چه بی تاریخ و بی شناسنامه اند و آن چه می گویند شاید با واقعیت های محض زندگی امروز تطابق نداشته باشد و حتی به نظر برسد واجد ظرافت های هنری و ادبی مرسوم هستند، اما خبر از راستی، حقیقت و آرزوهایی می دهند که نهفته در دل اعصار و جوشیده از سینه ها و اندیشه های ژرف است و حکایت گر حسی زیباشناسانه.
افسانه «سه برادر» که به لهجه قوچانی توسط فاطمه مروتی؛ ۵۳ ساله از شهر کهنه روایت شده ( برگردان از نوار کاست) و از روایت های نادر قوچانی است، دو مولفه اساسی این نوع قصه ها را دارد:

۱٫ زیباشناسی ادبی
۲٫ نظام معنایی ژرف و چند لایه.

۱) زیباشناسی ادبی
افسانه کنش هایی متوازن و ضرباهنگی دقیق دارد. سه برادر با سه مورچه، زنبور و مرغابی روبرو می شوند. این سه به تناوب در بخش های دیگر داستان به سه برادر کمک می کنند. فضای خیالی و فانتزی قصه نیز زیبا و شگفت انگیز است.کوهی از مروارید،پیرمردی که نیمی از بدنش سنگ است و مردمی که همه سنگ شده اند.
چفت و بست علّی و تعلیق افسانه هم درخور ذکر است. مورچه به یاری مورچه های دیگر برای برادر کوچک دامنی از مروارید می آورد. مرغابی کلید خانه ای را برای برادر کوچک می آورد که در آن سه دختر سنگ شده اند. زنبور به روی دختری می نشیند که عسل خورده و از این طریق پسر را راهنمایی می کند تا دست به آن دختر بزند و مردم شهر همه زنده شوند.

۲) نظام معنایی ژرف و چندلایه
امروزه برای نظریه پردازان علوم روان کاوی بسیار روشن است که افسانه ها نقشه و تصویر عالم ناخودآگاهی انسان ها و خصوصا بیانگر آرزوهای عمیق کودکان هستند و نقش تربیتی آشکار دارند.در این افسانه چون غالب افسانه های دیگر، پدر فرزندان خود برای دست یابی به استقلال و تشخص از خانه و شهر بیرون می کند. برادر کوچک که ظاهراً عقل و توانش از دو برادر دیگر کم تر است موفق تر از آن دو عمل می کند و به نوعی قدرت ناخودآگاهی و شهودی انسان را در مقابل تن ضعیف اش به
نمایش می گذارد. نیکی و محبت به انسان ها، حیوانات و حتی حشرات هم در این افسانه این حقیقت مبرهن را بازگو می کند که اساس گیتی به راستی و محبت استوار است و در این دایره زندگی هر عملی، عکس العملی مربوط به خود را در بر خواهد داشت.
و اینک:

اوسَنَه سه بُرار(کوه ملواری)
روزی بی، روزگاری بی. سه بُرار بِییَن. پدر اینا هر روز مِرَف کار کِردن و بَری اینا خرجی میُورد. یگ روز با خودِش فکِر کِرد، گفتگ: ای پسرای مو کُلون رِفتَن، خوبَه بِه خودشان بُگم بِرن سر کار.
یگ روز بِه اینا گفتگ: پسرا! اَزی به اووَر بُیَد بِرین سر کار، بَری خودتان خرجی درکِنین. اینایَم بِه آقاشان گفتن: چَشُم! آقی جان ازی اووَر مِریم سر کار.
اینا از آقاشان خداحافظی کِردن و راشانَه کِشییَن رَفتن. اینا مَندو بیُوون خیلَه راه رفتن که چُشمشان به خَنِی مُرچَه اُفتا. ای برار کُلونَه گفتگ که بِییم ای خَنی مرچه ها رَ خِراب کِنیم، ببینیم کجا مِرسه. بعداً همیجور که مُخواس که خِراب کِنه، برار از همّه خوردی تر وَرداش گف: نِه بُرار جان خُراب نکن ای خَنی مرچه ها رَ. اگه مثلا ما خَنه دِشته بَشیم، یکی بییَه خُراب کِنه، اِنَه مگه تو قَرِت نمی یَه؟ بُرار کُلونَه گف: چرا.
اینا راشانَه گیرفتن رفتن، خِیلَه رفتن. به خَنی یگ زُمبُر رسیین. واز ای بُرار کُلونَه گفتگ: بیین خَنی ای زُمبُرا رَ خُراب کِنیم، عسل خَنی اینا رَ بخوریم. واز بُرار خوردی
گفتگ که اگَه یکی بِیَه خَنی ما رَ خُراب کِنَه ناراحت نِمریم؟ بُرار کُلونَه گف: واز تو جلو مو رَ گیرفتی؟ بُرار خوردی یَه مِگه: خاب خودت بَشی مِذری ای کار رَ بکنن؟ بُرار کَلونَه گف: نِه!
اینا همینجی مِندَگی وَستُندَن و رفتن. بعداً به دریا برخورد کِردن. یکی از اینا گف: بریم گوشی ای دریا دستامانَه بُشوریم، یک کمَم ازی او بخوریم دِییَه وَخِزیم واز به راه بُفتیم تا یگ کار ماری پیدا کِنیم. هَمی جور که نِشستَه بِیین، ای بُرار کُلونَه گف: چی مُرغُبِی قِشنگی رو آبَه، بِیین همی رَ خود یگ چیز میزی بِزنیم شکارِش کِنیم، بعد یَه ذَه آتیش کِنیم بُخوریم.واز بُرار خوردیَه گف: نِه بییا ای کار رَ نکن. بُرار کُلونَه گف: واز جلو مو رَ گیرفتی. خاب ما گرُسنَه ییم،چُکارکِنیم؟ بُرار خوردیَه گف: بِیین همی رامانَه اَدَمه بِتیم، بریم. خدا کریمَه.
اینا راشانَه اِدَمَه دُیین، رفتن و رفتن تا از روی کویی دِیین یگ شهرَه. اَمِیین پُیین. ای بُرار کُلونَه ورداش گف: ای اَدَمای شهر، ای حیوونای شهر، هرچی هَستَگ بری چی تکون نِمخورن؟ اینا دوتای دیگه گفتن: کو داآش بییا بریم جلو بیبینیم بری چی اینا تکون نِمخورن. اینا رفتن جلو دِیین که ها! همه شان سنگ رِفتن، اَدَما، گاو، گسفند، همّه سنگ رِفتن. یگ واخ دِیین که یگ پیرمردَهیَم از پا به پُیین سنگَهَ، ولی بالا اَدَمَه، صحبت مِنه. رفتن جلو، گفتن: ای پرمرد! بری ما ای جریان ای شهر رَ بُگو. بری چی ای جور رِفته. پیرمرده گف : نِمدَنُم خداوند بری ازی مردم شهر چی غضب کِرد که همّه ای جوری رِفتن.
سه تا برار گفتن که حَالا که شب رِفته تو اینجی خَنه مَنه سراغ نِدری ما بریم ایمشو بخوابیم صب وَخِزیم به رامان اَدَمه بدیم؟ ای گفتگ که چرا، مو یکی سراغ دَرُم. ای نیشون دای و اینا رفتن دِیین ای در قلفَه، ورگشتن پیش پیرمردَه، گفتن: ای در که قلفَه، ما کجا بریم؟ پیرمردَه گفتگ که مِدنین جریان او خَنه چی جوریَه؟ سه تا
خواهرَن، اینا مَندو ای خنه سنگ رِفتن و نِمدَنُم کی ای در رَ رو اینا قلف کِردَه.
بُرار کلون اینا ورداش گف: شما پس همینجی دم ای در بیشینین مو مُرم بالی او تپَّه بیبینُم چه جور مِتَنَم بییرُم. ای همو جور که مِرف یگ واخ دِی که هرچی نُگا مِنه روی ای تپَّه رَ مبینه همّه مُلواریَه. ای همی جور ملواریا رَ ورمِدرَه جا مِنه دَمَنِش، ورمِدره جا مِنه دَمَنِش تا پور مِره از ملواری.اما یِکو سنگ مِرَه. وختی که سنگ مره ای بُرار دویُّمی یَه به خوردیَه مِگه: تو همینجی بیشین مو بُرم بیبینُم ای بُرارمان بری چی نیمَد؟ وختی ای برار وسطی رَف، دی ها! ای بُرارش دَمَنِش پورملواریَه، خودشم سنگ رِفته. ای یَم دلش مِرَه به ملواریا، حسابی شروع مِنه به ورچین ملواریا. اویم همینجی سنگ مِرَه.
بُرار خوردیَه مبینَه ای دوتا بُرار نِمییَن که نِمییَن. ای راهِشَه مِکشَه مِیَه بالی تپَه. مِبینَه ها! باآ دو تا بُرارم دَمَنِشان پوراز ملواریَه. همینجی یَم سنگ رِفتن. مِیه پیش پیرمردَه مِگَه: حال حکایت ای جوریَه؛ دو بُرار مو رِفتن رو ای کوی ورنِیگشتَن. رفتم مبینُم دَمَنِشان پورملواریَه، خودشانم سنگ رِفتن. پیرمردَه مِگَه هیش راهی نِمُندَه، پس تو ورگِرد به همو شهرتان. ای مِگه: نِه مو تا بُرارام زنده نِرَن ورگشتنی نِستُم. بعد مِرَه اووَرتر، یگ گوشه ایی مشینَه یگ واخ مبینَه یگ مُرچَه اَمَه جلو پاش گف: بری چی تو گریَه مِنی؟ چیکارت رِفتَه؟ بُرار خوردیَه گفتَگ که تو مو رَ اذیت مِنی؟ ای مشکل که به سر مو اَمییَه تو نِمتنی حل کِنی. مُرچَه ورداش گف: تو بری مو بُگو مو شاید بِتنُم حل کنَم. ای گفتَگ: حال و احوال ای جوریَه از شهرمان اَمییم ای بُرارام دوتاشان رفتن بالی تپَه ملواری جمع کِنن، مو یَم رفتَم دِییُم سنگ رِفتن. حالا یَم نِمدنُم چی خاکی به سرُم برِزُم. ای مُرچَه ورداش گف: غصَه مخور تو هر چی مِدنی فقط به مو بُگو. گفتش که فقط مو از تو یگ خواهش دَرُم. مُرچَه گف: چی یَه؟ گفتگ: برو از همو ملواریا که پَهلی دو تا بُرارِمَه دَمَنِته هر چی مِتَنی پور کن بری مو بییَر.
ای مُرچَه رفت و تمام افرادِشَه جمع کِردَگ
همّه رَ، بعداً رفتن هرکدامشان یگ ملواری به دهنِشان گرفتَه اَمییَن. وختی که رِختَن دَمَن پسرَه. ای ملواریا رَ، یگ دنیا ملواری رَف. ای پسرَه دَمَنِشَه پور ملواری کِرد و اَمَه. هموجور اَمَه تا رسی گوشَه دریا نیشست و وِستا به گریَه کردن و گفتَگ: ای ملواریا بری مو نون مِرَه یا او مِرَه. حالا مو چیکار کُنم دو تا بُرارام سنگ رِفتن.
ای یگ وخ دی همو مُرغُبی یَه که مخواستن بُکوشَن اَمَه پهلی ازی، گف: چی یه پسرجان! بری چی اُقذَر اشک مِرِزی؟ بری چی گریَه مِنی؟ گف: مگه تو مِتَنی مشکل مو رَ حل کِنی؟ مُرغُبی یَه گف: تو فقط بری مو بُگو. گف: یگ خَنَه اینجی هستَگ اگَه در او واز بِرَه مو بُرم مَندو ازی مِدَنُم چیکار کُنم. مُرغُبی یَه گفتگ: مو کیلی او خَنَه رَ مِدنُم کجایَه. پسرَه گف: چطور مِدنی کجایَه؟ گف: وستا یگ دقیقَه بری تو کیلی رَ بییرُم.
ای رف از پی همی رودخَنَه کیلی رَ درکِرد و ورداش اُورد به چینگِش گرفته دای به پسرَه. وختی که به پسره دای خوشحال رَف. با مُرغُبی خداحافظی کِرد و رفت و کیلی رَ اُنداخ به در، واکِرد. وختی واکرد، رفتگ به مَندو خَنَه، گف: ها باآ پیرمردَه راس مُگفتَه سه تا دخترَن اینجی بِخ هم سنگ رِفتن. گف: حالا مو چیکار کُنم؟ یادش اَمَه که پیرمردَه بِهش گفته بی: اگه تو بِدَنی که دستِتَ بِذَری روی کُدُم یگ از دخترا که عسل خورده بی، تمام مردم اینجی زندَه مِرَن. پسرَه وختی دِییَگ ایطوریَه، گف: حال چیکار کُنم، اگَه دستُمَه اشتباهی بِذَرُم چُن یک بار بیشتر نِمتَنُم ای کار رَ بُکُنم. یگ واخ دی همو زُمبُری که بُرار ازی مُخواس بُکوشَه، ای نگذاشتَه بی اَمَه رَف سر
همو که عسل خوردَه بی. ای پسرَه فهمی که ای دخترَه عسل خورده که زُمبُرَه رف به سر ازی نیشَس. ای دفَه هم یگ جُیی رف دستیشَه گُذاش رو سر دختریی که عسل خوردَه بی. یگ دفَه ایی ای سه تا دختر زندَه رفتن.
وختی زندَه رفتن، ازی پسره پرسیَن چطور ما رَ زندَه کِردی؟ گف: چُمدَنُم مو دستُمَه گذاشتُم رو سر تو، یگ واخ دییُم زندَه رفتی؛ بقیَه یَم همی طور زندَه رفتن.

اینا با هم اَمییَن مَندو شهر، دییَن اینجی یَم همه زندَه رفتن. پسره رَف پهلی پیرمردَه گف: چیکار کِردی که همه اینا زندَه رفتن؟ بری ای یَم تعریف کِرد ویگ واخ دی براراشانَم از تپَه دَرَن مییَن پُیین. اینا به هم رسیَن و بعداً ای کلونای شهر جمع رفتن و ای سه تا دختر رَ به عقد ای سه تا پسر دراوردَن. بعداً خیلَه مال و اموال به اینا دُییَن و اینا ثروتمند رفتن و ورگشتن به شهرشان، پیش آقاشان.
قصه ما به سر رسی کُلاغَه به خَنَه اش نِرسی. بالا رفتیم دوغ بی، پُیین اَمییم ماس بی، قصه ما راس بی.

دکتر علی اصغر ارجی
(مقاله برگرفته شده از ویژه نامه قوچان شناسی ۲ به سردبیری حسین فیروزه)

درباره ehsan

Check Also

کتابت بزرگ‌ترین قرآن جهان

 کتابت بزرگ‌ترین قرآن جهان توسط استاد اسماعیلی‌ قوچانی به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خراسان …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *