خانه / قوچان / "کشتی کردی با چوخه" یکی از ورزش های بومی، سنتی جهان

"کشتی کردی با چوخه" یکی از ورزش های بومی، سنتی جهان

“کشتی کردی با چوخه” یکی از ورزش های بومی، سنتی جهان


پیدایش ورزش کشتی به اندازه تاریخ بشریت قدمت دارد، و یکی از کهن ترین رشته های ورزشی در جهان است که طرفداران زیادی نیز دارد. ما در این نوشتاربه یکی از رشته های ورزشی بومی، سنتی کشورمان بنام کشتی کردی باچوخه که اخیرآً بین الملی وجهانی شد، می پردازیم .درابتدا معنای لغوی کشتی و سپس به دلایل بستن کمربند در آیین ایرانیان و ورزش کشتی و بعد از آن مطالبی پیرامون کشتی کردی با چوخه بیان می شود :
‹‹کشتی در لغت به معنای گلاویز شدن است. که در این باب دو قول معروف وجود دارد:
ا. کشتی از مصدر کشتن ، در زمان های گذشته با طولانی شدن جنگ کشتی، دو سر دار و پیروزی یک طرف و بریدن سر، سردار مغلوب سرنوشت لشکرهای آنها را رقم می زد.
۲٫ کشتی از ریشه کُستی به معنای شال مقدس زرتشتیان، موبدان زرتشتی این شال را که از ۷۲ رشته نخ متشکل از سه بخش به نیت ، گفتار نیک ،پندارنیک و کردارنیک است به کمر می بستند. ››
‹‹در تاریخ ایران ورزش کشتی با یکی از سنن دینی ما یعنی کُستی بستن پیوند دارد زرتشتیان دارای کمربند مخصوصی بودند که درزبان پهلوی و در فارسی دری ” کُستی “می گفتند زرتشتیان آن را بند دین نیز می نامیدند کمربندی که متشکل از ۷۲ نخ از پشم گوسفند که به دست یک زن موبد بافته می شد. که به شش دسته تقسیم می شد و هر کدام ۱۲ نخ داشتند عدد ۷۲ اشاره به ۷۲ فصل یسنا و عدد ۱۲ اشاره به ۱۲ ماه سال وعدد ۶ به جشن های دینی سال گاهنبار دارد. ((بند دین )) را سه بار بر کمر می بستند که سمبل سه اصل ارزشمند دین زرتشت یعنی کردار نیک ، پندار نیک و گفتار نیک بود. کلمه کُستی را بعد ها با شین گفتند وبه شکل کشتی درآمده است که کمربند کشتی گیران بوده و حریفان هنگام زور آزمایی در آن می آویختند. ››
در جهان انواع کشتی های رسمی و بومی، سنتی وجود دارد که هر کدام از آنها در بین قومیت ها و کشورهای مختلف اهمیت خاص خودش را دارد که در کتب مختلف به آنها اشاره شده است :
‹‹ تا کنون بیش از صد وشصت نوع کشتی بومی و سنتی و محلی در جهان شناخته شده که هریک ویژگی های خاص خود را داراست، دوری مسافت، اختلافات قومی و تمایزات فرهنگی در بروز چنین ویژگی هایی مؤثر بودند در این میان می توان از کشتی های سومو در ژاپن، کوخ در ارمنستان، قولج درآذربایجان، کوراچ (کوراش) درازبکستان ،یاغلی گولش در ترکیه، چوخه در خراسان، لوچه (لوچو) در مازندران، گیله مردی در گیلان و زورلاما در آذربایجان و… نام برد.›› از بین کشتی های بومی وسنتی کشورمان تنها کشتی کردی با چوخه است که جنبه بین المللی و جهانی پیدا کرده است. امسال در آبان ماه ۱۳۹۰ هجری شمسی با تلاش مسؤلین و متولیان ورزش کشورمان کشتی کردی با چوخه رسماً جهانی اعلام شد. ولادمیر کراشینکوف دبیر کل کمیته کشتی های سنتی فدراسیون جهانی کشتی در سمینار کشتی با چوخه تأکید کرد: ‹‹ با رأی اکثریت اعضای جهانی کشتی های سنتی فدراسیون جهانی کشتی سمینار کشتی چوخه در جهان رسمیت یافت، وی افزود: روزی تاریخی برای ایران و کشتی دنیا ست زیرا یک رشته جدید به رشته های کشتی جهان اضافه شد ورسماً اعلام می کنم که رشته ورزشی کشتی چوخه در دنیا وجود دارد. ››
در مورد پسوند چوخه که بعد از کشتی کردی کرمانجی آمده وهمچنین پیرامون وجه تسمیه این کشتی مطالبی ارائه می شود. تا دلایل نام گذاری آن برای خوانندگان محترم و خواستگاه آن مشخص شود: در لغت نامه دهخدا پیرامون کلمه چوخا معانی زیر آمده است:
‹‹جامه است پشمین (شرفنامه منیری) ، جامه واری که از پشم بافته باشند (برهان)(ناظم الاطباء ). جامه پشمین کوتاه که نوعی از لباس فقر است و ترکی است (غیاث اللغات). جامه پشمین که در طبرستان بافند و بپوشند و آنرا چوخه نیز گویند. (آنندراج – آنجمن آرا ) پارچه بی کرکی که از پشم بافته می شود و در مازندران بسیار بافته می شود (فرهنگ نظام ) قسمی جامه پشمین خشن که از مازندران آرند و به روی دیگر جامه ها پوشند و به روزگار ما هنوز معمول است . و در عربی آنرا جوخ ( قطرالمحیط) گویند. (یاد داشت مؤلف)استی. چوقه (نیم تنه قفقازی ) گیلکی چوخه ( نیم تنه پشمین بی دوخت و بدون آستین که بیشتر گله بانان و ساربانان پوشند) در ترکی چوغا (جامه پوستین . معرب آن جوخ
(حاشیه دکتر معین بر برهان) جامه پشمین خشن که چوپانان و برزیگران پوشند (فرهنگ فارسی) جامه ای که نصاری پوشند ( برهان ) جامه پشمین که راهبان در کلیسا پوشیده اند آنندراج ) نوعی از جامه نصاری (ناظم الااطبا ) در فرهنگ فارسی دکتر معین چوخا این گونه معنا شده است:
‹‹چوخا: چوخه،استی ا-جامه پشمی خشن که چوپانان و برزیگران پوشند ۲- جامه پشمی ضخیم که راهبان نصاری پوشند. ››
آقای شادروز امانی در کتاب چوخه پوشان نامدار چگونگی تهیه لباس توسط زنان و دختران کرد را مفصل توضیح داده است. او می گوید: ‹‹که لباس چوخه از پشم قرمز رنگ و حنائی بره ها که برای اولین بار پشمشان چیده می شود و به آن « لِوا »می گویند تهیه می شود و بعد از ریسیدن توسط دختران و زنان کرد تبدیل به لباس چوخه می شود . مهمترین علت پوشیدن پالتوی چوخه استحکام و قدرت آن است، بطوری که هیچ پارچه دیگری مثل پارچه چوخه در مبارزه با کشتی گیران دوام نمی آورد . لباس چوخه در آن روزگار مقاوم ترین لباس عشایر کرد شمال خراسان بوده است.››
‹‹این کشتی در ابتدا کشتی کردی نام داشته اما پس از دخالت اداره کل تربیت بدنی خراسان و برگزار کنندگان این مسابقات به نام کشتی باچوخه تبدیل شد. ››
در کتاب تاریخ کشتی ایران جلد ۳ آمده است: ‹‹آقای منوچهر لطیف ، استاد کشتی اولین مسابقه استانی چوخه را در شیروان پایه گذاری کرد.›› روزنامه ارمغان خراسان شمالی در اردیبهشت ۱۳۸۵ مصاحبه ی با آقای منوچهر لطیف انجام داده است. که او در این مصاحبه مدعی شده است که او کشتی کردی را به کشتی باچوخه تغییر نام داده است : ‹‹ قبل از سال ۱۳۴۲ کشتی با چوخه به اسم کشتی کردی بود و در هر کجا مردم این کشتی را به عنوان کشتی کردی می شناختند و ما اولین بار در سال ۱۳۴۲ و روز دوازده فروردین اولین کشتی رسمی و جدولی را تحت عنوان کشتی با چوخه در شیروان برگزار کردیم . با توجه به مخالفت شدید فرماندار وقت شیروان با برگزاری کشتی ما با حمایت استاندار وقت وبا حمایت مردم شیروان که طوماری نوشتند و امضاء کردند این مسابقه را که در آن زمان بصورت پهلوانی کشتی می گرفتند و وزن ملاک نبود . ›› ‹‹کشتی کردی که از قدیمیترین کشتی های است که هنوز به شدت متداول است و چون باچوخه انجام می پذیرد به کشتی با چوخه نیز مشهور است . این کشتی بیشتر در بین مردمان خراسان ، گرگان و کرمان معمول می باشد. ›› در کتاب چوخه پوشان نامدار به نقل از مهدی عباسی نویسنده تاریخ کشتی ایران آمده : ‹‹کشتی باچوخه سر آمد انواع کشتی های ایرانی است. هم ازنظرارزش تاریخی مربوط به آن وهم اینکه مجریان آن کردها هستند که خود از نژاد اصیل و قدیمی آریایی هستند.›› آقای شادروز امانی به نقل از کتاب آیینه پهلوان نما در کتابش می نویسد : ‹‹ قدیمیترین کشتی در ایران که هنوز هم کاملاً معمول و متداول است و روز به روز بر اهمیت آن اضافه می گردد و جنبه های فنی آن خیره کننده است ، کشتی کردی نام دارد که بیش از هرجا در خراسان ، گرگان و کرمان متداول است و با چوخه انجام می گیرد . این کشتی بیننده را بی اختیار به یاد کشتی گیری سرداران نامی ایران می اندازد.درازبکستان وترکمنستان نیزاین کشتی متداول بوده است واغلب کشتی گیران روسی کـه دارای عنـوان جهانی هستند ازاین کشتی اطلاعات مفیدی دارند. ››
آقای علی محمد جهانی نویسنده کتاب کشتی با چوخه اعتقاد دارد: ‹‹ نام کشتی با چوخه باید کشتی کرمانجی باشد، چرا که کلمه چخ که از آن لباس می دوزند پارچه ای نیست که مختص به کشتی باشد و چه بسا در طول تاریخ پهلوانان این دیار لباسهای از جنس های دیگر نیز می پوشیدند، پس اطلاق این نام به واسطه لباسی که می پوشند نمی تواند اعتبار زبان شناسی و تاریخی داشته باشد پس بهتر است این کشتی کردی یا کرمانجی با چوخه بنامیم.››
آقای اسماعیل بیگلری نویسنده مقاله چوخه کشتی کردی در یادداشت خود در این مورد این گونه اظهار نظر می کند:
‹‹چوخه که نام خود را از نوعی پوشاک ضخیم مردانه گرفته است. نام یک نوع کشتی است که در شمال خراسان که سرزمین کردهای کرمانج است. از دیر باز رواج داشته و اکنون نیز رایج است. این ورزش از دیر باز جزو سنن مردم کرد شمال خراسان بوده و بخش مهم و قابل توجهی از آیین و مراسم آنها را تشکیل می دهد.›› کشتی با چوخه یادآور روحیه سلحشوری، جوانمردی، تعاون و پهلوانی درنزد مردم خراسان بزرگ است. طنین شوق انگیز دهل و سرنا از ویژگی های این ورزش پرجاذبه و قدیمی و اصیل است که تماشاگران و چوخه پوشان را به وجد می آورد، خاستگاه کشتی کردی با چوخه شمال خراسان است وآن را باید در بین اقوام کرد کرمانج زبان جستجو کرد.که آن را مانند دیگر آداب ورسوم کهن شان حفظ کرده اند.و سرانجام به آرزوی دیرینه شان که همانا جهانی شدن بود رسیدند. در کتاب ورزش باستانی از دیدگاه ارزش پیرامون کشتی با چوخه آمده است: ‹‹چوخه در لغت به معنی لباس یا جلیغه ی است ضخیم و پشمی که چوپانان در بر می کردند این جلیغه نیز از نمد تهیه می شد وجه تسمیه کشتی با چوخه در اصل عبارت است از کشتی ای بوده که با آن لباس گرفته می شده است . ریشه آن کردی است که توسط کردهای مهاجر در شمال خراسان متداول شده است . و با کشتی های محلی خراسان تلفیق و در نهایت به شکل امروزی در آمده است . در صفحات شمال خراسان در ارتباط با همین کشتی هر بخشی برای خود پهلوانی دارد . و مسابقه بین پهلوانان در ایام نوروز و بعضی از روزهای تعطیل به صورت وسیعی جریان دارد . ضمن اجرای مسابقه که با دهل وسرنا و شادمانی همراه است جوایز ارزندهای از طرف مردم و خوانین و سرمایه داران محلی برای پهلوانان پیروز در نظر گرفته می شود . در سالهای قدیم با پهلوان و همراهان روستا در مسیر کاروان ها می ایستادند و با طبل و سرود از قافله درخواست داشتند که یا کشتی یا شیرینی بدهید یا کشتی بگیرید که مخفف آن این جمله بود که (( یا کشتی یا شیرینی )) و اگردر قافله کشتی گیری بود، در همان محل و روی زمین کشتی می گرفت و قبل از مسابقه شرط بندی و جایزهای هم تعیین می شد چنانچه کشتی گیر نداشتند به عنوان شیرینی چیزی می دادند و می رفتند. کشتی چوخه ،خشن و به معنی واقعی کلمه نبردی پهلوانی است و مانند کشتی های باستانی روی زمین و با پای برهنه انجام می شود . هنگام درگیری یقه و کمربند حریف را می گیرند و با پیچاندن یکدیگر و نیز با استفاده از فن لنگ کردی حریف را به خاک می برند ،زمین آمدن به هر شکل که باشد افت محسوب می شود. در این کشتی باید حریف را دوبار مغلوب کنند چنانچه یک به یک مساوی شدند برای مرتبه سوم کشتی می گیرند تا نتیجه قطعی معلوم شود.
(بر اساس قوانین جدید این شیوه برد وباخت تغییر کرده است. اما در روستاها همچنان به سبک قدیمی اجرا می شود.) داوری های کشتی چوخه در قدیم کدخدا وپیشکسوتان قدیمی بودند ودر حال حاضر نیز از پهلوانان و کشتی گیران قهرمان استفاده می شود. کشتی چوخه به قدری در صفحات شمال خراسان طرفدار دارد که به هنگام برگزاری آن بیش از هر مسابقه ای جوایز نقدی و جنسی نصیب برنده می شود و مردم و علاقه مندان از شهرها و روستاها ی دور و بر خراسان برای تماشا به محل مسابقه می شتابند بیشتر پهلوانان رسمی کشورمانند پهلوان وفادار و پهلوان سخدری و پهلوان شورورزی نخست پهلوان چوخه بوده اند. این می رساند که کشتی چوخه از اهمیت بالایی برخوردار است و باید هرچه بیشتر در مورد ترویج و احیای آن اقدام شود وزمینه گسترش آن در تمامی روستاهای خراسان فراهم گردد، تا بدین وسیله پهلوان و قهرمانانی بزرگ ونمونه هر چه بیشتر از خطه پهلوان خیز خراسان به منصه ظهور برسد. ›› حال با توجه به مطالب گفته شده بهتر نیست این کشتی را به نام کشتی کردی با چوخه بنامیم؟ برخی از فنون کشتی کردی باچوخه وآداب آن به شرح زیر است:
‹‹قواعد ورزش کشتی کردی باچوخه ساده و جوانمردانه است. (با بوسیدن زمین یا تشک کشتی آغاز می شود ) بدین ترتیب که:
حق گرفتن زیر زانوی همدیگر را ندارند و در خاک نیز هیچ فنی اجرا نمی شود دو حریف ابتدا همدیگر را می بوسند و بعد از آن (( سرشاخ)) می شوند کشتی گیر نباید بدون آمادگی یا از پشت به حریف خود حمله کند . همچنین نباید فن لنگ را در مواقعی که ضروری نیست اجرا نماید. کشتی گیر باید هر دو شانه حریف خود را به مدت ۱ ثانیه به خاک بمالد . پا در این کشتی نقش مهمی دارد فنون کشتی کردی با چوخه عبارتند از: لنگ کمر، لنگ کمر پیچ، راسته پیچ ، دست پیچ، قل پیچ، یخه گیر، پاپیچ، سر شاخ ، لنگ کردی (یام باش) و… ››. (این را نیز اضافه کنم که هل دادن و از پشت حمله کردن در این کشتی جایگاهی ندارد.و مورد پسند تماشاگران نیست، وباید جوانمردانه بین طرفین مبارزه برگزار شود.)
به دلیل اینکه در شمال خراسان اقوام دیگری به جز کردها زندگی می کنند کشتی کردی باچوخه در بین اقوام دیگر مثل ترک، فارس ، افغانی ، بلوچ نیز رواج یافته است که نشانگر خویشاوندی مسالمت آمیز قوم کرد کرمانج با اقوام دیگر است. قدیمیترین گود کشتی با چوخه گود امام مرشد شهرستان فاروج است که در گذشته های دور با حضور والیان و حاکمان محلی خراسان در روز ۱۴ فروردین هر سال برگزار می شد و پهلوان پهلوانان به تماشاگران معرفی می گردید. وهمچنان این گود در روز ۱۴ فروردین هر سال میدان مبارزه کشتی گیران است. پس از آن باید به گود کشتی چشمه زینل خان اسفراین اشاره کرد که بعد از انقلاب رشد چشمگیری داشته است و این گود کشتی را به سبک استادیوم های روم باستان ساخته اند که گنجایش ۸۰ هزارتماشاگر را دارد.
که در روز ۱۴فروردین هر سال مسابقات در آن برگزار می شود. در نقاط مختلف کشور و بخصوص خراسان گودهای دیگری وجود مورد ترویج و احیای آن اقدام شود وزمینه گسترش آن در تمامی روستاهای خراسان فراهم گردد، تا بدین وسیله پهلوان و قهرمانانی بزرگ ونمونه هر چه بیشتر از خطه پهلوان خیز خراسان به منصه ظهور برسد. ››
خراسان بزرگ به عنوان خاستگاه اصلی کشتی با چوخه نامداران زیادی داشته است که می توان به پهلوانانی چون: اکبر خراسانی، باقر پهلوان خاخیانلویی، بابا پهلوان برج زیدانلو، حسن پهلوان کیکانلو، سخدری،یعقوبعلی شورورزی، تقی فیاض، برات لعل نظام، اسکندر فیلابی، محمد علی مرغزاری، محمد پهلوان نقابی و فرزندش عباس، ابراهیم ندیمی، احمد وفادار، قربان محمد بهادری، محمدعلی صحرایی، موسی الرضا رحمانی، حاج علی اصغر خدمتگزار، محمد بهابسته و فرزندش وحید، عباسقلی آذری، موسی کشوری، عباس گلمکانی، حسین مهر افروزیان، حسن اخروی، حسنعلی درتومی، قربانقلی کریمی، خدابخش عفتدار، برات زمانی و فرزندانش سلیمان و علی، حسن خان حسن پور، سهراب سراب، رمضان شگفته، یزدان ذولفقاری، عزیزاله تقدیسی و برادرش حسین تقدیسی، حسن امانی، عباس فلاح، محمد ابرتیره، رجب سسی، بهروزپرهیزکار، عبدالعلی قنبری، ابراهیم ثانی، ایوب حسنی، حسین خانی، حسین کلال، خسرو دلیر، قاسم و هاشم اسدی، محمد علی زاهد، قدرت قدرتی، ابراهیم ابراهیمی، غلام سازگار و برادرش یوسف سازگار، بهروز کریم پور، محسن سنگین، رمضان وحدتیان، رضا حاتمی، عبدالرضا کارگر، حمید گل محمدی، محمد و علی حیدریان،احمد عفتی، رمضان وحدتیان، رضا حاتمی، رضا حق شناس، عبدالرضا سعادتی، هادی صداقت، حسین پهلوانلو و بهروز پهلوانلو، حسین اکبری، رمضان وحدتیان، حبیب رحمانی، ناصر نیک سرشت، مسعود حاجی پور، مهدی علیزاده و برادرانش امید و کمال، حسن محبوب، علی معلومات، حجت رهنما، سید حیدر جعفری، احمد میرزا پور، ابراهیم ولیان، قنبر قنبری، وحید رفعت و… بسیاری از پهلوانان دیگرنام برد.

چند پیشنهاد:
۱٫ درشهرهای قوچان، شیروان، اسفراین یادمانی از کشتی کردی باچوخه نصب گردیده، امید است این یادمان در دیگر نقاط مختلف استان و کشورنیز به مناسبت جهانی شدن اولین رشته بومی،سنتی کشورمان نیز نصب شود.
۲٫ برگزاری لیگ کشتی کردی با چوخه در کشور
۳٫ مشخص کردن نوع لباس وشال های آن با طرح زیبا و آبرومندانه با نظر پیشکسوتان و کارشناسان این کشتی
۴٫ برنامه ریزی صحیح مسابقات مختلف
۵٫ برگزاری مسابقات بین دانش آموزان و نونهالان جهت
کشف استعدادهای نهفته در این رشته ورزشی
۶ . مشخص کردن اوزان کشتی
۷٫ آموزش داوران
۸٫ پخش مستقیم مسابقات از صدا وسیما
۹٫ تنظیم قوانین ومقررات مسابقات
۱۰٫ تشکیل کمیته انضباطی جهت جلوگیری از بی حرمتیها و قانون شکنی های برخی ورزش کاران وتماشاگران
۱۱٫ تشکیل کلاسهای آموزشی برای مربیان
۱۲٫ تآکید استفاده از فنون اصیل کشتی باچوخه توسط چوخه کاران
۱۳٫ همچنین قوانین ومقررات این رشته ورزشی وقوانین داوری وچگونگی برگزاری مسابقات و موارد مهم دیگر را طی بخشنامه ی را به سازمانهای ورزش و جوانان وذی ربط سراسر کشور ارسال نمایند.
با توجه به جهانی شدن این ورزش بومی وسنتی کشورمان لازم است دست اندرکاران و مسولین کشوری آستین همت بالا زده و بستر مناسبی برای رشد و توسعه هر چه بیشتر این ورزش در ایران و جهان مهیا سازند ضمن اینکه قدردان زحمات مسولان ورزش کشورمان که در جهانی شدن این ورزش بومی سنتی کشورمان نقش داشتند، کمال تشکر وسپاسگزاری را داریم.
به امید (به اطلاع خوانندگان محترم می رساند پیرامون کشتی کردی باچوخه کتابهای مثل کشتی کردی باچوخه تألیف علی محمد جهانی، تاریخ مختصر کشتی با چوخه نوشته عباسعلی هوشمند زیارت وچوخه پوشان نامدار تألیف شادروز امانی به چاپ رسیده است. که می توانند جهت اطلاعات بیشتر به آنها مراجعه نمایند. )

منابع و مأخذ:
– تاریخ کشتی ایران، مهدی عباسی، جلد ۳،چاپ اول، نشر سپاس، تهران ۱۳۷۷٫
– تاریخ مختصر کشتی باچوخه، عباسعلی هوشمند زیارت، چاپ سوم، نشرسپاس تهران ۱۳۸۶
– چوخه پوشان نامدار، شادروز امانی، چاپ اول، ناشر سخن گستر، مشهد ۱۳۸۵
– علوم و فنون کشتی در آزاد و فرنگی، مؤلفان هادی عابدینی، حسین و اکبر تورانیان، چاپ اول، ناشر علوم ورزش، تهران ۱۳۶۸٫
– فرهنگ فارسی معین، معین، جلد اول، چاپ چهارم، انتشارات امیر کبیر ۱۳۶۰
– کشتی کردی باچوخه،علی محمد جهانی، چاپ اول، ناشر به آفرین، تهران ۱۳۷۷
– لغت نامه دهخدا، علی اکبر دهخدا، جلد ۱۷، زیر نظر دکتر محمد معین، حرف (ج)، ناشر مؤسسه لغت نامه دهخدا، تهران ۱۳۶۴٫
– موسیقی حماسی ایران، به کوشش محمد رضا درویشی، چاپ اول ، انتشارات سوره مهر وابسته به حوزه هنری، تهران ۱۳۸۳
– ورزش باستانی از دیدگاه ارزش، محمد تهرانچی، چاپ دوم، ناشرامیر کبیر تهران ۱۳۸۸
– روزنامه اطلاعات،پنج شنبه ۲۸/۷/۱۳۹۰ شماره ۲۵۱۵۷ص۱۴
– روزنامه ارمغان خراسان شمالی ،شماره ۲۶، ۲/۲/ ۱۳۸۵

حجی محمد تقدیسی
(برگرفته از ویژه نامه قوچان شناسی ۱ به سردبیری حسین فیروزه)

درباره ehsan

Check Also

کتابت بزرگ‌ترین قرآن جهان

 کتابت بزرگ‌ترین قرآن جهان توسط استاد اسماعیلی‌ قوچانی به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خراسان …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *