نگاهی به اکوتوریسم قوچان

نگاهی به اکوتوریسم قوچان

اصطلاح اکوتوریسم که در اواسط دهه ۱۹۸۰میلادی ابداع گردید از تلفیق اکوسیستم به اضافه توریسم آمده است. لذا این دولازم وملزوم هم هستند وبه عقیده دانشمندان در این مقوله اگر فقط به توریسم به پردازیم وفکر کنیم طبیعت گرد خوبی داریم در اشتباهیم واگر فکر کنیم فقط به بحث طبیعت بپردازیم واصول توریسم را از یاد ببریم باز هم در اشتباهیم.
با توجه به اینکه انجمن جهانی اکوتوریسم در سال ۱۹۹۱ اکوتوریسم را اینگونه تعریف نموده:”اکوتوریسم سفری مسئولانه به مناطق طبیعی که موجب حفظ محیط زیست وبهبود زندگی محلی گردد”
متوجه می گردیم اکوتوریستها افرادی هستند که از مرحله علاقه ساده به طبیعت فرا رفته وپا در عرصه شناخت رازها وزیبایی های عمیق آن می گذارند ویک اکوتوریست خود را نسبت به مراقبت از طبیعت واحترام به فرهنگ بومی مسئول می داند وبه این مسئولیت پایبند است .بنابراین هدف از توسعه اکوتوریسم تنها جذب طبیعت گرد صرف نیست بلکه طبیعت گردی توام با مراقبت از آن مد نظر است واگر در این مورد درست برنامه ریزی شود می توان سرنوشت مردم ومکانهای کمتر توسعه یافته را تغییر وفرصت پیشرفت را در اختیار آنها قرار داد.
امروزه اکوتوریسم خیلی مد نظر کشورهای جهان سوم است ،چنانکه معمول است در اکوتوریسم نیازبه ساختارهای سنگین وزیر بنایی نمی باشد.بطور مثال شاید در شهرهای مثل شیراز واصفهان به لحاظ جذب توریست نیاز به هتل های سه یا چهار ستاره و رستورانهای شیک وغیره باشد در حالی که یک اکوتوریست این ها را نمی خواهد، هم توقع اش پایین است هم فرهنگش بالاست که این توقع پایین وفرهنگ بالا مهمترین فاکتور تفاوت یک اکوتوریست با توریست معمولی است.
کشورعزیزمان ایران بر روی فلات زیبایی با تنوع اقلیمی بسیار بالا قرارگرفته است، چنانکه سواحل زیبای دریا در جنوب و شمال،‌ رودخانه‌های پرآب و خروشان،‌ دشت‌ها و دامنه‌ها،‌ جنگل‌ها و کویرها و کوه‌ها که شامل رشته کوه‌های البرز درشمال که عامل حیات وحش و شکل گیری شهرها و کوهپایه نشین ها،‌ مراتع و جنگل‌های سرسبزدراین قسمت ازکشورشده وارتفاعات زاگرس درغرب که چونان حصاری در مقابل توفان‌های شن کویری شرایط متنوع اقلیمی و جلوه‌های خاصی را ایجاد نموده، در مجموع ایران را به نمایشگاه عظیم و دیدنی تبدیل نموده که می‌تواند پذیرای عاشقان خود از سراسر جهان و داخل کشور باشد.
شهرستان قوچان نیز دنباله همین جغرافیا است و می طلبد تا کارشناسان بیشتر برروی زوایای متنوع طبیعی آن مطالعه نموده وضمن شناسایی آنها به توسعه اکوتوریسم قوچان کمک کنند تا بتوانیم این عرصه های طبیعی رابه اکوتوریستها که فرهنگ بالا وغنی در استفاده از طبیعت دارند معرفی وآنها را جذب کنیم و فرصت ترقی وتعالی رادر منطقه ایجاد نماییم. بررسی جغرافیای طبیعی شهرستان قوچان وامکان سنجی هر کدام از جاذبه‎های اکوتوریستی جهت سرمایه‎گذاری، حاکی از آن است که اکوتوریسم قوچان یک منبع اقتصادی کم نظیر و بسیار مستعد است.
قوچان مرتفع ترین شهر شمال شرقی ایران بوده و به راستی نام بام خراسان زیبنده این شهر است این شهرستان در مدار جغرافیایی ۳۶درجه و۳۷دقیقه تا ۳۷ درجه و ۴۰دقیقه عرض شمالی از استوا و ۵۸ درجه و۱۰دقیقه تا ۵۸درجه و ۵۸دقیقه طول شرقی از نصف النهارگرینویچ،در گستره جغرافیایی استان خراسان رضوی ودر مسیر جاده آسیایی
(جاده ابریشم) در فاصله ۱۳۷کیلومتری از شهر مقدس مشهد واقع شده است ارتفاع آن از سطح دریا ۱۳۵۰ متر می باشد و بواسطه این ارتفاع زیاد، سرچشمه سه حوضه آبریز دریای مازنداران وصحرای قره قوم وکویر مرکزی ایران می باشد. قرار گرفتن قوچان در مسیر راه ارتباطی مشهد-شمال-تهران وجابجایی سالانه ۲۵ میلیون زائر ومسافر از آن موقعیت مطلوبی رابه جهت فراخوانی اکوتوریستها درمنطقه برای قوچان فراهم کرده است.
کوهها ودرهای زیبا ی قوچان ومرفولوژی آن یکی از پتانسیل های عظیم جذب اکوتوریسم کوهستان دراین شهرستان بوده وبرف این کوهها در فصل زمستان نیز می تواند کوههای آنرا درکل سال مد نظر گردشگران قراردهد،کلیمای قوچان عنصرطبیعی دیگر جذب توریست به آن است، قوچان دارای استرلیزه ترین وپاکترین هوا در منطقه می باشد. علاوه براین روستاهاوییلاقات زیبای قوچان، گونه های جانوری وگیاهی قوچان، اکوتوریسم عشایر و… از جمله بخش های مهم و جذاب اکوتوریسم قوچان هستند که درادامه اجمالا به برخی از آنها می پردازیم وامید آن داریم که استفاده ازاین پتانسیل های عظیم اکوتوریستی به فعلیت در آمده واز این رهگذر تغییروفرصت پیشرفت برای منطقه ایجاد نماید.

اکوتوریسم کوهستان و برف قوچان:
در اکوتوریسم کوهستان کوههای مهم و معروف به لحاظ ورزشی و هم از لحاظ تفریحی مورد توجه اکوتوریستها قرار می گیرد. اکوتوریستها اغلب کوهها را به جهت کوهنوردی یا صخره نوردی انتخاب واز آن لذت می برند و همزمان به رازها وشگفتی های آن پی برده واز کوه درس استقامت وایستادگی می آموزند.
شهرستان قوچان دارای رشته کوههای است که ادامه رشته کوه البرز می باشند وبه صورت موازی در شمال وجنوب دشت قوچان در امتداد شمال غربی ،جنوب شرقی قرار گرفته اندکه ذیلا به مرفولوژی این دودسته ارتفاعات می پردازیم .
الف: رشته کوههای شمالی این شهرستان شامل ارتفاعاتی است که تحت عنوان ناهمواریهای کپه داغ بررسی می شوند در واقع این رشته کوه از شرق گیفان تا گردنه الله اکبر امتداد دارد،و بلند ترین قله آن بنام هزار مسجد با ارتفاع بیش از ۳ هزار متر است که در خارج از محدوده شهرستان است،در این محدوده ارتفاعات و قلل رفیعی به شرح زیر قرار گرفته است:
۱ کوه سلطان زیرآبه در۲۱ کیلومتری شمال شرقی قوچان با ارتفاع ۲۰۶۶متر.
۲ کوه شاه داغی در ۲۵ کیلومتری شمال غربی قوچان با ارتفاع ۲۰۸۳ متر.
۳ کوه آق کمر در ۱۹ کیلومتری شمال غرب باجگیران با ارتفاع ۲۹۰۳ متر.
۴ کوه سنجر بیک در ۱۲٫۵ کیلومتری جنوب غرب باجگیران با ارتفاع ۲۵۵۰ متر.
۵ کوه ارمودلی در ۱۴ کیلومتری جنوب غرب باجگیران با ارتفاع ۲۷۱۸ متر.
۶-کوه کیسمار در ۲۸ کیلومتری شمال شرقی فاروج با ارتفاع ۲۷۱۸ متر.

ب: در جنوب شهرستان نیز رشته کوه بینالود- آلاداغ امتداد داردکه بیشتر نقاط خط الراس آن محدوده مرزهای شهرستانهای قوچان وفاروج با شهرستان‌های اسفراین و نیشابور را تشکیل می دهد این رشته کوه از جنوب شرقی قوچان تا قله شاه جهان در جنوب غربی شهرستان فاروج امتداد دارد.قله شاه جهان نیزمرتفع ترین قله رشته کوه بینالود -آلاداغ است که بیش از ۳۰۰۰ متر ارتفاع دارد،از مهمترین قلل این رشته کوه می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:
۱ کوه حیدری در۵۰ کیلومتری جنوب شرقی قوچان با ارتفاع ۲۹۱۹ متر.
۲ کوه بزغاله کش در۲۴ کیلومتری جنوب غربی قوچان با ارتفاع ۲۴۸۳ متر.
۳ کوه شاه جهان در ۳۵ کیلومتری جنوب غربی فاروج با ارتفاع ۳۱۰۲ متر.
امکانات دسترسی به منطقه پایکوهی همچون جاده و وسیله نقلیه در اغلب ارتفاعات قوچان وجود دارد،اما استقرار موقت در اقامتگاههای نزدیک به قله را می بایست از قبل فراهم نمود که این مهم، همت مسولین میراث فرهنگی وگردشگری را می طلبد، که در کل باعث رونق اکوتوریسم کوهستان قوچان می گردد.
در کوههای شهرستان قوچان فعالیت برف کوتاه و فصلی است ولی به مقتضای نوع فعالیت، تجهیزات ویژه ای را چون تله اسکی برای صعود بر کوهستان می طلبد، لذا با ایجاد امکاناتی نظیر پیستهای اسکی می توان دوره گردشگری کوهها را در این شهراز حالت فصلی خارج نموده و به یک جریان عادی اکوتوریستی تبدیل نمود که در فصول گرم به منظور کوهنوردی و صخره نوری و در فصول سرد به منظور اسکی روی برف، گردشگران طبیعت را بسوی خود فرا خواند.
هرچند ارتفاعات شمالی وجنوبی درشهرستان قوچان مانع گسترش سکونتگاهای انسانی شده اما این ارتفاعات بزرگترین نعمتی هستند که خداوند به مردمان این شهرستان عطا فرموده وبه لحاظ وجودهمین ناهمواریهاست که می توان با فراخوانی اکوتوریستها ،اکوتوریسم کوهستان قوچان را توسعه داد. علاوه برآن بارانهای فراوان،رودخانه های دائمی و وجودچشمه سارها نیزبه برکت همین ناهمواریهاست که اگر نمی بود حتی آب وهوای قوچان چونان کویر جنوب خراسان گرم وخشک ومنطقه فاقد پوشش گیاهی وزراعی می شدودیگر مستعد برای اکوتوریسم کوهستان نمی گردید.

کلیمای قوچان:
اقلیم مهمترین عامل در توسعه صنعت توریسم محسوب می شود. مسافرتهای گروهی و دسته جمعی با شرایط آب و هوایی پیوند می خورد. عامل ارتفاع و اعتدال درجه حرارت به همراه مناسب بودن شکل ظاهری زمین و قابلیت دسترسی آن، از عواملی محسوب می شوند که شرایط توریسم را فراهم می آورند. با توجه به رشد روز افزون زندگی شهری وصنایع مقوله آب و هوا و تنوع اقلیمی یکی از مهمترین جاذبه های توریستی است که بخش قابل توجهی از گردشگران را بمنظور استفاده از آب و هوای گرمتر و یا خنکتر از محل اقامت خود، به انجام مسافرت توریستی ترغیب می نماید. هوای آلوده شهرهای صنعتی به ویژه در فصل تابستان جمعیت شهر را به فرار و گریز از شهر وا می دارد وبطور کلی کسی مایل به مسافرت تابستانی به محلی نیست که هوای آن نامساعدتر از هوای محل اقامتش باشد. از این رو مناطق کوهپایه ای و ییلاقی مکانهای مناسبی برای مسافرت تابستانی بشمار می روند. شهرستان قوچان درتابستان دارای آب وهوای معتدل و در زمستان بسیار سرد است واین کلیما متاثر ازوجود ارتفاعات کوههای شمالی وجنوبی شهرستان که هزار مسجد وشاه جهان مرتفع ترین نقطه آن می باشد بوده. بی گمان می توان گفت قوچان در استان خراسان رضوی ییلاقی ترین شهر در فصل تابستان می باشد ونه تنها مردم استان و کشورمان می توانند از کلیمای پاک واسترلیزه آن بهره ببرند بلکه می شود با تبلیغات در گستره وسیع اکوتوریستها رافقط به خاطر استفاده وحض وافر از آب وهوای پاک آن که بصورت یک کریدور ۳۰ کیلومتری درشهرستان امتداد داشته فراخواند وکلیماتوریست منطقه را توسعه داد.

اکوتوریسم روستایی قوچان:
در روستاهای شهرستان قوچان فعالیت‌های متنوعی از قبیل کشاورزی، دامپروری، باغبانی، و… وجود دارد که از سالیان دور تاکنون شاهد انجام آن هستیم.اما در همین روستاها طبیعت بکر و دست نخورده ای وجود دارد که با برنامه‌ریزی، انجام مطالعات جامع وفرهنگ‌سازی و اطلاع‌رسانی می‌توان موجبات رونق اقتصادی، مبتنی بر اکوتوریسم روستایی رادر آنها فراهم آورد. مهم ترین نقطه قوت مناطق روستائی قوچان وجود جاذبه های اکوتوریستی آن است که توجه به آن موجب جهش درسطح زندگی روستاییان می گردد با توجه به مشکلات عدیده روستاییان اگر به اکوتوریسم روستایی در قوچان توجه نکنیم جفایی است که در حق روستاییان نموده ایم. روستاهای قوچان براساس موقعیت طبیعی به سه دسته تقسیم می شوند:
۱ روستاهای دره ای– میانکوهی
۲ روستاهای پایکوهی
۳ روستاهای دشتی
روستای شمخال قوچان و دره زیبای آن یکی ازنمونه های بارزروستاهای دره ای– میانکوهی است که به جهت جذب اکوتوریسم روستایی خیلی حائز اهمیت می باشد، مدیرکل وقت طبیعت گردی سازمان میراث فرهنگی و صنایع دستی و گردشگری کشور عنوان نموده روستای شمخال یکی از بهترین روستای ایران است که درسازمان میراث فرهنگی وصنایع دستی وگردشگری کشور به عنوان روستای هدف گردشگری به تصویب رسیده است و قرار است به منظور بهره برداری از ظرفیت های این روستاها در جهت توسعه گردشگری و توانمندسازی جوامع محلی، زیرساخت های لازم برای توسعه آنها فراهم شود.
این روستا در کیلومتر ۷۰ جاده قوچان به باجگیران در شمال شهرستان قوچان قرار گرفته است ودارای دره ای زیبا وشگفت انگیز می باشدکه ابتدای این دره روستای شمخال وانتهای آن به اراضی درونگر در جاده قوچان به درگز ختم می شود .اقلیم مساعد، خاک مرغوب و منابع غنی آب، تاثیر فراوانی در شکل گیری روستای شمخال داشته است. بافت مسکونی متراکم روستای شمخال و استمرار آن درمیان دره خوش آب وهوا موقعیت منحصر به فردی به این روستا داده است.
چشمه های ابتدای دره روستای شمخال در ادامه رودخانه ای را می سازند که شالیزارهای درونگر را سیراب می کند. دره شمخال با دیواره های بلند و عرض کم، طبیعتی بی نظیر دارد. در میدان فلسطین قوچان، سواری های شخصی علاقه مندان را به روستای شمخال می رسانند و در صورت هماهنگی دوباره از انتهای دره به قوچان بر می گردانند. جاده تا روستای شمخال آسفالته است و از تونل بلند باجگیران عبور می کند. طول دره شمخال ۱۸ کیلومتر و ارتفاع دیواره تا ۲۰۰ متر برآورد شده است دره دارای شیب ملایمی است.
در فاصله ۱۰ کیلومتری از ابتدای دره، فضای جذاب و دیدنی به نام «حمام آب» وجود دارد که پذیرای تعداد کثیری از گردشگران در فصل تابستان است. خروجی دره، زمین های کشاورزی و برنج کاری روستای «درونگر» است که در جاده قوچان درگز واقع شده است. دردره شمخال درختانی همچون گردو، انجیر، زردآلو، چنار، بید، سپیدار، تمشک فراوان دیده می شود و پوشش گیاهی آن شامل آنوخ (کاکوتی)، چریش، هفشان، گون، ریخوک، زرشک، گژی (زالزالک) و صدها گیاه وحشی و دارویی دیگر است.
روستای شمخال و دره زیبای آن یکی از چندین نمونه روستاهای زیبا ی قوچان است که موجب غنای اکوتوریسم روستایی قوچان گردیده است.ازجمله روستاهای دیگرکه پتانسیل بالای در جذب اکوتوریسم روستای دارد روستای سراب در جنوب شهرستان می باشد که با داشتن آبشار بلند وزیبا (شار شار) آنچنان فضای لذت بخشی در دل طبیعت روستا ایجاد نموده که قابل به بیان نیست وروستاهای زیبای دیگری که در دره یوسفخان (زوخانو-بادخور-یوسفخان- قیطاقی و..) قرار دارند وعبور رودخانه اترک از کنار این روستاها فضای طبیعی دلنشین ولذت بخشی را از تلاقی کوه-رودخانه-دره ایجاد کرده که بسیار زیباست و نمونه های بسیار زیاد که دارای طبیعتی بکر ودست نخورده و جاذب برای اکوتوریسم روستایی در شهرستان قوچان می باشند، که نیاز به معرفی داشته تا اکوتوریستها بدانند که نقاط بکرودست نخورده طبیعی فراوانی در شهرستان قوچان وجود دارد.
بنابراین توسعه اکوتوریسم موجب می گردد اکوتوریستهاهمواره باخود مردمان رابه منطقه ای ببرندوآنجا راارزشمند نمایند واز مردم محلی استفاده کنند برای حفاظت همان محل حال که قوچان به لطف وعنایت پروردگار سرشاراز این همه جاذبه های طبیعی وبکر ودست نخورده است بر همگان است که با ورود به این عرصه گام های بلندی برای ترقی آن از این رهگذر بر دارند. اکوتوریسم قوچان مقوله بسیار وسیعی است که اینجانب در این مقاله سعی نمودم به آن در قالب اکوتوریسم کوهستان قوچان وکلیمای قوچان واکوتوریسم روستایی قوچان که فی الواقع مشتی از یک خروار بود اشاراتی نمایم وامیدوارم سرآغاز حرکت عظیم وتحول شگرف شهرپرافتخارم قوچان مبتنی برتوسعه اکوتوریسم آن باشد.

منابع:
۱سرزمین و مردم قوچان محمد جابانی، چاپ اول، ناشر مولف، مشهد ۱۳۷۳
۲اترکنامه تاریخ جامع قوچان، رمضانعلی شاکری، چاپ دوم ، ناشر امیرکبیر تهران ۱۳۸۱
۳ قوچان بام خراسان تحلیلی بر اوضاع طبیعی ، انسانی و اقتصادی شهرستان قوچان ، رزق الله رضازاده ، چاپ اول، ۱۳۸۴
۴ جغرافیا و صنعت توریسم ،علی اصغر رضوانی چاپ اول ۱۳۷۴، ناشر دانشگاه پیام نور
۵ -دانشنامه اینترنتی ویکی پدیا.

رضا گندمکار
(مقاله برگرفته شده از ویژه نامه قوچان شناسی ۲ به سردبیری حسین فیروزه)

یک نظر ارسال کنید