خانه / قوچان / قوچان اولین پایتخت اشکانیان

قوچان اولین پایتخت اشکانیان

قوچان اولین پایتخت اشکانیان

پایتخت‌های اشکانیان‌ تأملی در شهرهای‌ دایره‌ای اشکانیان

مقدمه‌ طول دوره‌ی حکومت اشکانی که بین سالهای ۲۵۶ قبل از میلاد و ۲۲۴ میلادی بوده است،تقریبا به ۴۸۰ سال می‌رسد. بر اساس گفته‌ی برخی محققان،ساسانیان که با ضعیف شده دولت‌ اشکانی بر آن‌ها غلبه کرده و پس از آنان حکومت تشکیل داده‌اند، طول دوره‌ی اشکانی را کوتاه شمرده و بر دولت خود افزوده‌اند.

هرگونه تحقیق در مورد دولت اشکانی کاری است دشوار؛چرا که منابع تاریخی،از این دوره اطلاعات کمی را در اختیار ما قرار می‌دهند.هنوز هم قسمت‌های عظیمی از آثار تمدن و سکونت در ایران،زیر خاک این سرزمین پهناور مدفون است.این مسأله در مورد اشکانیان بیشتر صدق می‌کند،زیرا تحقیقات و کاوش‌های‌ باستان‌شناسی در مقایسه با دیگر دوره‌های بسیاراندکند.

عمده‌ی مطالب مربوط به اشکانیان،شامل اطلاعاتی است که‌ تاریخ‌نگاران رومی درباره‌ی تاریخ روم نوشته‌اند.از آن‌جا که رومیان‌ قدیم نزدیک به ۳۰۰ سال با ایشان درگیر جنگ و ستیز بوده‌اند،از این‌رو تاریخ‌نگاران مزبور ضمن بیان رویدادهای تاریخ روم قدیم، به تاریخ اشکانیان و رویدادهای روزگار ایشان اشاره کرده‌اند.۱

در منابع پهلوی،حکومت ۴۸۰ ساله‌ی اشکانیان به ۲۰۰ سال‌ رسیده است.علت کوتاه شمردن دوره‌ی اشکانی(توسط ساسانیان) را ابو الحسن علی‌بن حسین مسعودی در کتاب«التنبیه و الاشراف» چنین می‌نویسد:

«زردشت در اوستا آورده است که احوال دولت پارسیان ۳۰۰ سال پس از او آشفته شود و چون هزار سال از عمر او بگذرد،دین و دولت ایرانیان برافتد.به گفته‌ی زردشتیان،فاصله‌ی بین زردشت‌ و اسکندر قریب سیصد سال است،و اردشیر بابکان در ۵۰۰ و اندی‌ سال بعد از اسکندر به شاهی نشست.اردشیر چون شاه شد،دریافت‌ که از مدت هزار سال که زردشت برای عمر سلطنت ایران پیش‌بینی‌ کرده،بیش از ۲۰۰ سال نمانده است.از بیم آن‌که پیشگویی او در زوال باز دارد،برآن شد که از ۵۰۰ و اندی سال فاصله‌ی بین خود و اسکندر نیمی بکاهد.[و بر دولت ساسانی دویست سال بیفزاید.] سپس به تاریخ‌سازی پرداخته و در میان مردم شایع ساخت که ظهور وی و کشتن اردوان اشکانی،۲۶۰ سال پس از اسکندر واقع شده و مدت سلطنت ملوک الطوایف(پارتیان)بیش از این مقدار نبوده‌ است.این سبب اختلاف بین ایرانیان و دیگر ملل(رومیان)درباره‌ی‌ تاریخ سال‌های ملوک الطوایف است.»۲

سکونت اولیه‌ی پارت‌ها

قبیله‌ی«پارنی»(اپارنی)به گفته‌ی استرابون و تروگوس،یکی‌ از سه قبیله‌ی اتحادیه‌ی کوچک«داهه»بود که در مشرق دریای خزر (به تصویر صفحه مراجعه شود) جای داشتند.پارنی گویا پس از اسکندر،هنگامی که‌ در میان قبایل مقیم روسیه‌ی جنوبی اغتشاش‌هایی رخ‌ داده بود،به این پیرامون آمده بود.۳

با اطلاعات اندکی که ما در خصوص منشأ پارتیان‌ داریم،می‌توانیم قبول کنیم،آنان به قبیله‌ی«پرنی»که‌ جزئی از قوم«دهه»بود،تعلق داشتند.دهه،مجموعه‌ای‌ از قبایل سکایی بود که به صورت چادرنشین در استپ‌های بین بحر خزر و دریای آرال زندگی می‌کردند.۴

طبق روایات مکتوبی که به دست ما رسیده‌اند،«پارن»۵که‌ قبیله‌ای بود از اتحادیه‌ی قبایل«داه»۶و در دشت‌های بین جیحون و دریای خزر زندگی صحراگردی داشت،اساس دولت پارت را بنا نهاد.داه‌ها با«ماساگت‌ها»و دیگر قبایل صحرانشین و اسکان‌ یافته‌ی آسیای میانه مربوط بودند.در زمان اسکندر مقدونی،داه‌ها هنوز در دشت‌های بین دو شط جیحون(اکس)و سیحون‌ (یاکسارت)زندگی صحرانشینی داشتند،ولی از پایان قرن چهارم‌ ق.م،پارن‌ها از دیگر قبایل داه جدا شدند و به سوی مغرب و ناحیه‌ی‌ خزر مهاجرت کردند.۷

دولت پارت به دنبال شورش سرکردگان عشایر ایرانی در مقابل‌ رفتار اهانت‌آمیز ساتراپ مقدونی ولایت«استوا»(استوائنه)،در حدود قوچان کنونی به وجود آمد و از سرکشی این قوم نسبت به‌ فرمانروایی بیگانه‌ی مقدونی آغاز شد. در پی این شورش،نه فقط ولایت استوا به دست طوایف داهه(دهه)افتاد،بلکه سرزمین پارت‌ در جنوب دره‌ی اترک هم از نظارت سلوکی خارج شد و با غلبه بر عشایر داهه«اپرنی»درآن نواحی،خاندان ارشک سلطنت خود را در همین سرزمین بنیاد کردند.۸

پایتخت‌ها و شهرهای معروف اشکانیان

پایتخت‌ها و شهرها مهم پادتیان از طریق چند منبع قابل بررسی‌ هستند. دیاکونوف در کتاب«اشکانیان»خود به معرفی شهرهای این‌ دوره‌پرداخته است و می‌نویسد:«شهرهایی از نوع پولیس در دوره‌ی‌ سلوکیان بنا شدند و تعداد این شهرها در زمان پارت‌ها به مراتب افزوده‌ گشت.مثلا اسیدروخاراکسی به تقریب از ۲۰ پولیس یاد می‌کند که‌ بسیاری از آن‌ها مربوط به عهد سلوکیان بوده‌اند و حال آن‌که فهرست‌ وی سراسر امپراتوری پارت را در برنمی‌گیرد.شهرهایی از قبیل فرااسپا و ولوگزیا توسط پارت‌ها ساخته شدند.شهر نسا در زمان اشکانیان‌ ترقی وافر کرده بود.این شهر اکنون شهرکی است در کنار قریه‌ی‌ باقر در ۱۸ کیلومتری شمال غربی عشق‌آباد»۹همچنین،در جای‌ دیگر احداث دو شهر در بین النهرین را به پارتیان نسبت می‌دهد: «از این رهگذر دو شهر بین النهرینیکی آشور(لابانا)و دیگر هترا(الحضرا) توسط پادتیان احداث‌ شده است.۱۰

(به تصویر صفحه مراجعه شود) پروفسور گیرشمن از پارتیان به‌ عنوان بانیان بزرگ‌ شهرها یاد کند و شهرهای«تیسفون»،«هتره»،«دارابگرد»و «فیروزآباد»را از ساخته‌های اشکانیان به شمار می‌آورد.۱۱خانم‌ پیگولوسکایا،محقق روسی،پس از تحقیق در مورد شهرهای دوره‌ی‌ پارتی و ساسانی،کتابی به همین عنوان تدوین کرده است.وی‌ پیگیری تاریخچه‌ی شهرهای دوره‌ی پارتی را به دلیل فقدان منابع‌ متواتر غیرممکن می‌داند و با توجه به آثار باقی مانده،بنای بسیاری‌ از شهرها را به سلوکیان نسبت می‌دهد.پیگولوسکایا به تأسیس‌ شهرهای متعدد از سوی اشکانیان اعتقادی ندارد،بلکه تنها به رونق‌ برخی شهرها مانند شورش در این دوره اشاره می‌کند.این ادعا مورد قبول سایر پژوهشگران نیست.در ادامه به این موضوع اشاره خواهیم‌ کرد.

کتاب«تاریخ ایران»،پژوهش دانشگاه کمبریج،در مورد شهرسازی دوره‌ی ساسانی می‌نویسد:«فرایند شهرسازی در دوره‌ی‌ ساسانیان که از شماری منابع مکتوب بر ما شناخته شده است،ظاهرا از هر نظر یادآور روزگار سلوکیان است.نخستین شاهان ساسانی، شماری شهر در نواحی گوناگون ایارن بنیاد یا بازسازی کردند و نام‌ خود را بر این شهرها گذاشتند.»۱۲

اغلب محققان خارجی،ایجاد شهرها و مراکز حکومتی را به‌ دوره‌ی سلوکیان نسبت می‌دهند.درحالی‌که این امر واقعیت ندارد و طبق بررسی‌های انجام شده،شهر یا پایتختی(درخور توجه) توسط سلوکیان برپا نشده است.۱۳می‌دانیم که اشک اول شهری به‌ نام«اساک»۱۴بنیاد نهاد،در آن شهر تاجگذاری کرد و آن را پایتخت

قرار داد.تیرداد از شاهان اشکانی،شهر«دار»۱۵یا به قول یونانی‌ها«داریوم»۱۶را بنیاد نهاد که به پایتختی اشکانیان انتخات شد.از دیگر شهرهایی که توسط اشکانیان در زادگاهشان«هیرکانیا»ایجاد شد و مرکز حکومت سیاسی و اداری آنان بود،شهر معروف«تمبرکس»۱۷ است.طبق نوشته‌ی پلی‌بی‌یوس‌۱۸،مورخ یونانی،شهر مزبور از جمله‌ی پایتخت‌های تابستانی اشکانیان به حساب می‌آمد و فاقد حصار برگرداگرد آن بود.

از دیگر شهرهای مهم و اولیه‌ی اشکانیان،شهر معروف‌ «سرنیکس»۱۹بود که در ناحیه‌ی شمال شرقی ایران تا حدودی‌ شناسایی شده است.با توسعه‌ی قدرت اشکانیان،به تدریح نفوذ آنان از شمال غرب به مرکز ایران و سپس به ناحیه‌ی غرب کشانده‌ شد و شهرهای یاد شده،در ناحیه‌ی هیرکانیا یا دشت گرگان‌ امروزی،به دلایل اقتصادی،سیاسی و نظامی،دیگر نیاز امپراتوری‌ قدرتمند اشکانی را از نظر مراکز قدرت و شهرنشینی برآورده‌ نمی‌کردند.در نتیجه،شاهان بعدی اشکانی بر آن شدهد که شهرهای‌ بزرگ‌تر و مهم‌تری را بنیاد نهند.به همین دلیل،شهر معروف‌ «صددروازهـ»را باسازی کردند و آن را مرکز قدرت خود قرار دادند. فعالیت شهرسازی اشکانیان،هنگام حکمرانی مهرداد اول(۱۲۶– ۱۷۴ ق.م)و مهرداد دوم توسعه و گسترش یافت.۲۰

قوچان

نیلسون دربواز Nelson Derbovaz می نویسد: اندراگوداس که قبل از انطیوکوس دوم بر پارتیان حکومت می کرد در این کشمکش مقتول گردید و ظاهرا ارساسیس در شهری به نام آساک در نزدیکی کوچان در وادی رود اترک تاج بر سر نهاد در حدود ۲۵۰ق. م قبیله پارتی تمام دره اترک و سرزمین نسا را در اختیار داشت بنا بر عقیده محقق ارجمند آقای رمضانعلی شاکری باتوجه به سکه هایی که در ضمن کاوش به دست آمده پایتخت اشکانیان شهرکهنه فعلی بوده بعد از حکومت اشکانیان که آغاز آن ۲۵۰٫ق. م تا ۲۶۶٫م در حوزه قوچان ادامه داشته است در این مدت بر اثر زد و خورد های متوالی اثری از آثار برجای نمانده است. (۳۰)

تیسفون

برخلاف مندرجات منابع اسلامی،سابقه‌ی تأسیس تیسفون به‌ پیش از دوران اشکانی می‌رسد،اما اشکانیان در آن تغییراتی دادند و آن را احیا کردند.این شهر به نام«کسفیا»(شهر سیمیبن)در تورات‌ آمده و به احتمال قریب به یقین،در دوره‌ی هخامنشیان شهری آباد بوده است.در اساطیر ایرانی،جزو نخستین شهرهایی به شمار می‌رود که در ایران احداث شده‌اند.تیسفون به دستور توس و به‌ وسیله‌ی ورژک و پیکان ساخته شد و جمشید پیشدادی در آن بر دجله ‌پلی ساخت.زمانی که اشکانیان منطقه‌ی چاپ رود دجله را فتح کردند،به منظور بی‌اعتبار ساختن سلوکیه،این شهر را که به‌ اردوگاه یونانیان تبدیل شده و از لحاظ آب و هوا،حاصلخیزی و موقعیت بازرگانی و سوق الجیشی بسیار مناسب بود،برگزیدند،تا پایتختی برتر از سلوکیه برپا دارند.آنان تحت تأثیر سنت آبا و اجدادی،هنگام ورود به تیسفون،به گونه‌ای دایره‌وار اردو زدند و آن‌گاه که به توسعه و تکمیل شهر پرداختند،به شکل دایره‌ای‌ بخشیدند و حصار دفاعی را نیز دایره‌وار گرد شهر کشیدند.سپس‌ مهرداد اول اشکانی آن را به پایتخت تبدیل کرد.

این شهر در دوره‌ی ارد اول(۳۷-۵۵ ق.م)اعتبار فراوان یافت. در این زمان،کاخی در آن ساخته شد که سقفش از الواح مفرغی‌ شفاف و براق بود.اتاق‌ها و تالارهای متعدد برای زنان و مردان‌ داشت که دیوارهای آن‌ها از خشت‌های زر ناب و جواهرنشان و با نقش‌های گوناگون بودند.شاهان اشکانی زمستان را در این شهر می‌گذراندند.در حال حاضر،از تعدادی از آنان سکه‌هایی در تیسفون به دست آمده است.

با سرعت گرفتن عظمت و وسعت قلمروی امپرواتوری اشکانی، به همان نسبت تیسفون نیز رو به آبادانی و توسعه گذاشت و به علت‌ حاصلخیزی خاک،فراوانی آب،قدمت تاریخی و احداث کاخ‌ها میدان‌ها،بازارها و سایر ابنیه و آثار،برجمعیت آن افزوده شد و با بزرگ‌ترین پایتخت‌های جهان به رقابت پرداخت.

در جنگ‌های متعدد بین دو امپراتوری اشکانی و روم،تیسفون‌ با وجود استحکامات فراوان چهار بار به دست رومیان افتاد.در سراسر دوره‌ی ساسانی نیز از مهم‌تریم شهرهای این دوره به شمار می‌رفت.۲۱

پایتخت اشکانیان تیسفون بود،ولی شهر مزبور هنگامی پایتخت‌ شد که دولت پارت تا دجله و فرات گسترش یافته بود.بنابراین،این‌ پرسش پیش می‌آید که پایتخت پارت آغاز کجا بود؟یعنی پیش از گرفتن صددروازه یا بنای دارا،قرارگاه حکمرانی اشکانیان کدام شهر بود؟در این باره برخی می‌گویند،شهر اساک پایتخت آن‌ها بود و آن‌ را با قوچان یا بجنورد امروزی برابر می‌دانند.

نسا

برخی«نسا»را نخستین تختگاه پارت دانسته‌اند.این شهر در ۱۸ کیلومتری شمال عشق‌آباد کنونی واقع است.بنابر کاوش‌های‌ انجام شده چنین به نظر می‌رسد که شهر«نیسا»ی،کهن‌تر از دوران‌ پادت‌ها،بر قسمت مرتفعی قرار داشته و دارای دژی بوده است و شهر پارتی در همان محل احداث شده است.این شهر از سه قسمت‌ تشکیل یافته است:اول قسمت مرکزی شهر به صورت دژ مستحکم، به شکل پنج‌گوشه با ساختمان‌های متعدد،ادارات،پرستشگاه و کاخ فرمانروا که حصاری برگرد آن قرار داشت و ارتباط آن با خارج به‌ وسیله‌ی یک دروازه برقرار می‌شد.قسمت دوم،در خارج دژ بود که‌ خانه‌های اهالی شهر،بزرگان کشور،بازرگانان،صنعتگران و پیشه‌وران در آن قرار داشتند و در حصار قطوری محصور شده بودند که به فواصل،برج‌هایی برای نگهبانی داشتند دروازه‌ی این حصار مقابل دروازه‌ی دژ مرکزی قرار داشت تا برای رفت‌وآمد و ارتباط بین‌ دو قسمت شهر راهی باشد.

قسمت سوم،خارج از حصار و حومه‌ی شهر بود.با مزارع و مراتع که کشاورزان در آن‌ها به کشت‌وکار می‌پرداختند.برای‌ حفاظت شهر،این قسمت نیز به وسیله‌ی حصار گلی محصور بود. کاوش‌های انجام یافته در این شهر موجب کشف ظرف‌ها، سکه‌ها،پوست‌نوشته‌ها و سایر آثار عهد اشکانی شده و به شناخت‌ هنر ایران عهد اشکانی کمک زیادی کرده است۲۲

.

جست وجو برای یافتن شهر صددروازه

در بین ساله‌های ۱۹۳۳-۱۹۳۱ میلادی،دکتر اشمیدت به هزینه‌ی دانشگاه«تپه حصار» سرگرم کندوکاو و کاوش‌هایی شد،با این آهنگ که شهر صددروازه را پیدا کند.در جنوب دامغان در هشت مایلی این شهر خیلی کار کرد،بی‌آن‌که نشانی‌ از این شهر بیابد.شهر صددروازه به زبان یونانی‌ «هکاتم پلیس»نامیده می‌شد؛شهری که در دوره‌ی‌ سلوکیه و اشکانیان رونق فراوان داشت.درباره‌ی این‌ شهر باورهای گوناگونی وجود دارد،ولی بیش‌تر نویسندگان و تاریخ‌نگاران بر این باورند که در جنوب باختری دامغان‌ کنونی بوده است.۲۳

شهر نسا شامل ارگ یا دژی بوده است که طبق لوح گلی پیدا شده در آن،توسط مهرداد اول ساخته شده بود.دیوارهای ستبر استحکامات،بین ۲۰ تا ۲۵ متر ارتفاع و پنج متر ضخامت داشت. با استفاده از گل ساخته شده بود و نمای آن را آجر می‌پوشاند.

.نویسنده، دولت پارت را یک قدرت‌ جهانی به شمار می‌آورد و علت آن را گستردگی‌ حکومت آنان که از ماوراءالنهر تا بین النهرین را دربرگرفته بود،می‌داند. سپس به معرفی شهرها می‌پردازد و شهر نیسا(نسا) را اولین تختگاه پارتیان به شمار می‌آورد.همچنین از شهر«اساک» (حوالی قوچان فعلی)به عنوان یکی از شهرهای مهم یاد می‌کند که‌ روزگاری اقامتگاه اشکانیان و آرامگاه خانوادگی آنان نیز در همین‌ شهر مدفون شده است.به گفته‌ی نویسنده،تیرداد اول(۲۱۱– ۲۴۸ ق.م)گرچه با تصرف منطقه‌ی گرگان،شهر دارا را که موقعی‌ استوار داشت بنا نهاد،اما شهر ری(رگا)را که سابقه‌ی‌ای کهن داشت، پایتخت خود قرار داد و به نام مؤسس سلسله،برادرش ارشک،آن‌ شهر را«ارشکیه»نام نهاد.ارشکیه(ری)تا مدت دو قرن جزو پایتخت‌های مهم پارتیان بود و شاهان پارت بهار را در آن شهر می‌گذراندند.آثار زیادی از دوره‌ی پارتیان در ری وجود داشته که در اثر حوادث ایام و گذشت زمان از بین رفته است.

وی در ادامه از صددروازه تیسفون به عنوان مهم‌ترین شهرهای‌ (به تصویر صفحه مراجعه شود) پارتیان یاد می‌کند و انتخاب این شهرها را به عنوان‌ پایتخت،توسط پادشاهان پارت،موجب ترقی جوامع‌ شهری و پیشرفت صنعت و حرفه‌ها در شهرها و روستاها می‌داند:«صددروازه(هکاتم پلیس)یکی‌ از مهم‌ترین تختگاه‌های پارتیان محسوب می‌شد.این‌ شهر را تیرداد اول موقعی که به سوی غرب ایران پیشرفت‌ می‌کرد،پایتخت دیگر خود قرار داد.زیرا این شهر در کنار جاده‌ی بزرگ کاروانی(راه ابریشم)که شرق را به‌ غرب اتصال می‌داد،واقع و از لحاظ استقرار سپاهیان‌ و دربار متناسب بود.به این طریق بود که صددروازه، شهری بزرگ پرثروت و آباد شد.

شهرهای زیر نیز هرچند پایتخت نبود.اما از جمله شهرهای آباد به شمار می‌رفتند:

آرتامیتا(در کرمانشاهان)،اکباتان(همدان)،کردون،الحضر و آدیابن(در عراق کنونی)،حران(در سوریه کنونی)،پرسپه(در ارومیه کنونی)،تیگرانوسرتا(در ارمنستان)،کرخابیت سلوخ(کرکوک‌ فعلی)،پهل شاهسدان و دارا(در خراسان).۲۴

پارتیان شهرهای دیگر ایران زمین را که قدمت بیش‌تری داشتند و یا دوران سلوکیان ایجاد شده بودند،حفظ کردند و در مرمت آن‌ کوشیدند.آن‌ها شهرهای دیگری نیز بنیان نهادند که ارتباط بین مردم‌ در مناطق گوناگون کشور را سهل‌تر و بیش‌تر کرد.در نتیجه،داد و ستد و معاملات بین آنان سهل‌تر شد.این اقدامات به‌طورکلی، موجب ترقی جوامع شهری و پیشرفت صنعت و حرفه‌ها در شهرها و روستاها و تقویت بنیه‌ی مالی مردم شد.۲۵۲

نویسنده‌ی کتاب«برنامه‌ریزیشهری در ایران»بر توسعه‌ی‌ شهرنشینی در دوره‌ی اشکانی تأکید زیادی دارد و افزایش جمعیت را عاملی در جهت ایجاد شهرهای جدید ذکر می‌کند.وی یادآور می‌شود که پس از به قدرت رسیدن پارت‌ها،تحولات اقتصادی و اجتماعی کشور نسبت به عهد سلوکیان،از آهنگی آهسته و تدریجی‌ برخوردار شد.بنیان اقتصادی کشور نخست برکشاورزی و سپس‌ بر بازرگانی استوار بود.پیشه‌وران و بازرگانان در اثر رونق تجارت و اهمیت شهرها،نسبت به دوره‌های پیشین از اعتبار اجتماعی‌ قابل‌ ملاحظه‌ای برخوردار شدند.این شهرها طبقاتی را در خود جای دادند که جدای از روستاییان و کشاورزان اطراف شهرها،تنها به امور تجاری و بازرگانی-که به عنوان وظیفه به شهرها محول شده بودنداشتغال داشتند.از طرف دیگر،شهرها شدیدا به ما زاد کشاورزی‌ وابسته شدند؛چرا که تغییر شکل و نقش آن‌ها،استفاده از تولیدات‌ زراعی و دامپروری را ایجاد می‌کرد.پس گسترش شهرها و توسعه‌ی‌ شهرنشینی ادامه یافت.رونق تجارت،صنعت و کشاورزی باعث‌ افزایش روزافزون جمعیت شد.شهرهای قدیم توانایی پذیرش‌ جمعیت را نداشتند،بنابراین شهرهای جدیدی ایجاد شدند۲۶

.

بانیان شهرهای دایره‌ای شکل

منابع گوناگون،از طرح شهرهای دایره‌ای شکل در دوره‌ی‌ اشکانی خبر می‌دهند.محققان علت آن را چند عامل مهم دانسته‌اند و تقریبا همگی بر آن‌ها اتفاق نظر دارند؛از جمله این‌که:

«دولت اشکانی با تخریب سازمان کالبدی دولت سلوکی،مظهر آن یعنی شهر پارس-هلنی را نیز دگرگون می‌کند و با ادغام این شهر با محیط اطرافش،نظم اندامواره و خود انگیخته‌ی محیطی را بر نظم‌ منطقی و برنامه‌ای آن تحمیل می‌نماید و بدین ترتیب،شهر قدیمی‌ را در سازمان جدید مستحیل می‌کند.برج و باروی دایره‌ای شکل را بر اطراف شهر جدید می‌کشد و برای نخستین بار در تاریخ،شهر دایره‌ای شکل را ایجاد می‌کند.این دولت در آن‌جا نیز که کانون‌ زیستی جدید و شاری تازه را برپا می‌دارد،شکل دایره‌ای را اختیار می‌کند.دو شهر نسا در ماوراءالنهر و فیروزآباد در فارس،نمونه‌های‌ بارزی از شهرهای دایره‌ای شکل این روزگاران هستند.»۲۷

گیرشمن اعتقاد دارد:«طرح این شهرها،عدم امنیت دائمی را که در ایران عهد پارتیان حکفرما بود،عدم ثبات سیاست خارجی و اغتشاشات داخلی را آشکار می‌سازد.طرح عمومی آن‌ها عبارت‌ است از دایره‌ای که مبادی آن از اصول شهرسازی قدیم آسیای غربی‌ اقتباس شده،و نیز طرح اردوگاه‌های نظامی قدیم را که در قشون‌ آشوری متداول بوده است،به خاطر می‌آورد.علاوه براین،تاریخ‌ و وضع این شهرهای نادر،مؤید و مصداق طرح مذکور است. تیسفون در آغاز اردوگاه نظامی پارتی بود که در مقابل سلوکیه،در ساحل دجله ساخته شد.هتره به منزله‌ی قلعه‌ای مستحکم در جوار سرحد بین دو شاهنشاهی به شمار می‌رفت و غالبا دفاع ایران در مقابل‌ سپاهیان رومی بدان متکی بود.»۲۸

نویسنده‌ی«تاریخ‌ مهندسی ایران»ضمن‌ پرداختن شهرهای‌ دوره‌ی اشکانی معتقد است:«شهرهای دوره‌ی‌ اشکانی،بیش‌تر بافت‌ دایره‌ای داشتند.طرح‌ شهرسازی با دایره‌های‌ محدب،برای تأمین دفاعی‌ جناحی که از جمله‌ی‌ ویژگی‌های این بافت است، بعدها در سرزمین‌های دیگر مورد تقلید و استفاده قرار گرفت.چهار شهر عمده‌ای که در دوره‌ی اشکانی بنا و ا حیا شدند،و هر چهار شهر از طرح دایره‌وار برخوردار بودند،عبارتند از:مرو،تیسفون، هترا(الحضر)و شهر شیز(تخت سلیمان کنونی).شهر تیسفون ابتدا اردوگاه نظامی بود که برای پادرزم در برابر یورش‌های رومی‌هاایجاد شده بود.شهر الحضر(هترا)نیز به همین منظور در مرز میان رودان‌ (در دوره‌ی اشکانی)بنا شد.»۲۹

پی‌نوشت‌ها

(۱).رضایی،عبد العظیم.اشکانیان.گنجینه‌ی تاریخ ایران.جلد ششم.تهران:اطلس،۱۳۷۸،ص ۲۷۰.

(۲).کالج مالکوم.پارتیان.ترجمه‌ی مسعود رجب‌نیا.تهران:هیرمند،۱۳۸۰، ص ۲۱.

(۳).همان.ص ۲۳.

(۴).گیرشمن.ایران از آغاز تا اسلام.ترجمه‌ی محمد معین.تهران:۱۳۷۴، ص ۲۸۶.

(۵).Parn

Dox .(6)

(۷).دیاکونوف،م.م.اشکانیان.ترجمه‌ی کریم کشاورز.تهران:پیام،۱۳۷۸، ص ۵۶.

(۸).زرین‌کوب،بدالحسین.روزگاران.تهران:سخن،۱۳۷۸،ص ۱۵۳– ۱۵۲٫

(۹).دیاکونوف،پیشین،ص ۸۴.

(۱۰)همان.ص ۱۶۱.

(۱۱).گیرشمن،پیشین،ص ۳۲۴.

(۱۲).یارشاطر،احسان.پژوهش دانشگاه کمبریج:تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان.جلد سوم.قسمت دوم.ترجمه‌ی حسن انوشه.تهران:امیرکبیر،۱۳۸۰،ص ۱۲۰.[

(۱۳).کیانی،محمدیوسف.پایتخت ایران.تهران:سازمان میراث فرهنگی‌ کشور،۱۳۷۴،ص ۲۴۰.

Asak. (14)

Dara .(15)

Darium .(16)

Tambarax .(17)

Polybious .(18)

syrnix .(19)

(۲۰)رضایی،عبد العظیم.پیشین ص ۶۵۰-۶۴۷.

(۲۱).بیانی،شیرین.تیسفون و بغداد تهران:جامی،۱۳۷۷،ص ۵۳-۴۹.

(۲۲).بیانی،ملک‌زاده.«اولین تختگاه پارت».بررسی‌های تاریخی.سال‌ دوازدهم.شماره‌ی ۱۲٫۱۳۵۶٫ص ۱۱۰-۸۷.

(۲۳).پیرنیا،محمد کریم.سبک‌شناسی معماری ایران.تدوین غلامحسین‌ معماریان.نشر پژوهنده.مهرماه ۸۰٫ص ۱۰۵-۱۰۰.

(۲۴).مشکور،محمد جواد.جغرافیای تاریخی ایران.تهران:دنیای کتاب،۱۳۷۱،ص ۲۰۵-۲۰۰.

(۲۵).بیانی،ملک‌زاده.بررسی‌های تاریخی(چاپ سال ۵۳).ص ۱۸-۱۷.

(۲۶).مشهدی‌زاده دهاقانی،ناصر.تحلیلی از ویژگی‌های برنامه‌ریزی شهری‌ ایران.ص ۹-۶.

(۲۷).حبیبی،سید محسن.از شار تا شهر.تهران:انتشارات دانشگاه تهران.زمستان ۷۸،ص ۲۵-۲۴.

(۲۸).گیرشمن،پیشین،ص ۳۲۴.

.(۲۹).فرشاد،مهدی.تاریخ مهندسی ایران.تهران:انتشارات بلخ،۱۳۶۲، ص ۱۹۲

(۳۰).(۲۹). ۴٫ حیدری علی: رجال و مشاهیر قوچان، چاپ اول،(۱۳۷۸)، ص ۱۰٫

برگرفته از مقاله مژده زحمتکشان دبیر علوم اجتماعی ناحیه ۳ شیراز

درباره ehsan

Check Also

کتابت بزرگ‌ترین قرآن جهان

 کتابت بزرگ‌ترین قرآن جهان توسط استاد اسماعیلی‌ قوچانی به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خراسان …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *