خانه / فرهنگ و هنر / دو تار و بید

دو تار و بید

دو تار و بید

بی گمان در تعاریف گوناگونی که از دیر باز تا کنون در باب فرهنگ شده است و خواهد شد، حفظ و پاسداشت مواریث کهن، از ابنیه ی تاریخی تا گویش ها، از صنایع دستی تا موسیقی و هنرهای بومی محلی، همه و همه بخشی سترگ از فرهنگ را شامل می شوند. در این میان گویش های محلی با مثل ها و اشعار،با حکایت ها و افسانه ها درآمیخته و شکل گرفته است.
قوچان این سرزمین کهن نیز تا بدین جا در گذر از تمام فراز و فرودهای تاریخ و آنچه بر او گذشته است ،گویش شیرین و ظریف خود را حفظ نموده، هر چند در سال های اخیر واژه ها ی ناب در پس هجوم اطلاعات و ارتباطات و بی توجهی عمومی در بیم فراموشی ست اما می توان با دو بال شعر و موسیقی همچنان و تا ابد ، این یادگار ارزشمند دری را در اوج به پرواز درآورد. در این مجال اندک نمی توان بطور کامل و از زوایای گوناگون به آن پرداخت اما یک مثنوی به گویش قوچانی تقدیم می گردد تا، نمی، باشد از دریا.

دو تار و بید

بیا اِمشُو پُرِ حرفُم، چُغُکِ درخت بیدُم
بُگُم از روزای رِفتَه، هر چی بیدَه هر چی دیدُم

تو که سر چراغ مِشَستی، منگ و حیرون به تُماشا
پشت به پشتِ بَلگ مِدادی، چَرَه به چشم درختا

به دلِ مَهتُو مِرَفتی، نُگات امّا به صُدام بی
وا مِرَف صُندُقِ سینَه م، وَختی دولُون به نُگام بی

غم دنیا مینِ پِنجَه م، مِپیچی به سیمِ تارُم
ها رِفِق دلُم گِرفتَه، عاشقُم ،مستُم، دوچارُم

عاشق هِی هِی چوپون، به تَریک روشنِ روزا عاشِقِ عطر یورُنچَه، پَشیدَه به دشت و صحرا

مست او صِفای رِختَه، به صُدای قوشمَه زُرنَه کیفیه اِشکَنَه اُوجِز ،قَتِقُو اَگینجَه قُورمَه

بیشکین او چُندَکَ بُرگُز، بِشین اینجی پُویِ حرفُم خودِ یَگ چِلِّه یِ سختُم، پورِ سُرما پورِ برفُم

هِی از او بالا چُغُکُم، هَمَه چی قِشنگ و خوبَه اَدَما اینجی غَریبَن ،هَمَه چی رو به غروبَه

پَل و حُولی حوض و تُندور، گُلِ دُخترون به دیفال لب جو قُطار مِشَستیم، عَقُبِ درخت سیبدال

سِجِلِ کُوچَه مَحلَه، دیفالای کاهگلی بی تُمومِ خاطرَه هامان، با رضا تقی علی بی

فرفرک یُویُو کاغذ باد، شِرنی قَنّاد و آلاسکا هَمَگی سُوار مِرفتیم، بیچَرَه رو خَرِ مُلّا

اَلَه قِرتَک رَدِّ مردم، حاجی لنگ عصای چُوش و تَسمه یِ بُوا و فُحشِش، نَنَه با لِنگه یِ کُوش و

به زِمین گرم بشینین، به همُو رُوحِ بُواتان چُقذَرَم دلُم گِرفتَه ،بَری نفرین و دعاتان

روز و شُو قَطی مِرفتن، خنه با همسیَه یَگ بی از دلش در میاوردن ،یَکی غم داشت مین لَک بی

کُرسی و شاهنَمَه خوندن، چَلَّه چِختی شُویِ چِلّه پا به پای مِش و تکَّه، همنِفَس به رَدِّ گِلَّه

زالزالک بی، پیشی پیشی، آلگُو یا اَخکوکِ باغا یَزدیون به وَختِ صبح و، اَژدری به سَر چِراغا

چَن قِرون کُوشای جیری، که عرق مِکِرد به ویچ ویچ تَلِّ لَقلُو خُوندنِ شو،مین اُو سینُو به مارپیچ

گفتُم از سینو یادُم رَف ،بُگُم از کالِ پُرِ اُو از حسین خُروس علی گُو، یا که از اصغر دَردو

رَختارَه کِندَه و لیجُو، تا خُلاص بِرَن ز اَفتُو مِزِیَن خِز به مینِ اُو، به اَلَه قِرتَک و سینُو

دنیا کارِوونسرایَه، ها گُلُم هیچی نُمُندَه
هر کی هر چِقَد تَنِستَه، هِی زییَه اسبشَه رُوندَه

رِفِقای همکلاسی، جیر دورِ دفترامان لَتَه به یَخَه مِدُختن ،اُو شَنَه رو به دبستان

زنگ مدرسه مُخوردگ، مین کوچه خِز و واخز عَشقُوات بازار و تفریح، سمت خیام سمت حافظ

به سِکای باغ ملّی، چی کُلون بی پُل اترک بَرو با گاری مِوَه ش، پُرِ سیب و پُرِ زِردَک

پَرَه بی چُرتِ خیابون ،اسبِ چُو با تاقِ تاقِش کُوچه رَه کَلُو مِکِردَگ، اَرَبَه با راقِ راقِش

لیس پالیس نون نون و توشلَه، زیمبو گل کوچیک و تَسمَه
دَمپَل و سَرشُم و پِتی، بِخ دیفالی خَنَه خنه

چِف چِف از قِلم نیُفتَه، یا که گُو گُوزَلَه پِندر
اَُو پُشتک خَرخَرسواری ،گُل پوچ و خِندَه و کِرکِر

خَر پُلیس مَندویِ باسکول، کار پَلی اُستا علی مان قاژِقاژ به دِیقَه دِیقَه، اَلَک و چُمبَه پَلی مان

تَزَّه بعدش لَخَه کُوشا، قَرَه بی مَندو خُرابه تو میگی کوچه خیابون ،بَری ما درس و کُتابَه

هَنِزَم وَختِ گُرُختَن، ازی روزا اَزی گُم گُم هر بَنَه سُرُندَه دستُم، تا بِنیسُم از او مردُم

اُوسارِ زندگی دَسشان، دِلاشان گشاد و بی غم
راه نُداش به سینه هاشان ،غم و غصََّه درد و ماتم

شُور دییُم دیگِ غزل رَه، حافظ اِمشُو تَلِّ هر شُو صد مُطابِق دل غمینُم، یی مییَندو طرحی از نو

بِخَنُم به یاد بخشی، عاشقا که موندگارن دلشان دَرچِه یِ نورَ، شرح و تفسیر دوتارن

صُداشان نِوای حَقَّه، پِنجَه شان بالِ پِریدن بی ریا ساده و خاکی ،دنیا رَه به هیچ خریدن

از نِوایی تا به دُرنَه، شاخَتایی، باش حسین یار
از رشید سردار عِیوض، داغِ دشت ،الله مزار

پشت هر پِرده هِزارون، قِصِّه های ناشُنُفتَه
از روزایی که نُموندَه، او هَمَه صِفا که رفتَه

لُو بِزِن عاشق رفتَه، تُوزِییُم که خُو گِرفتُم
از خُچار و غم گُرختَه، مَندَه یُم اَلُو گِرفتُم

جِلَّه کِردَه مینِ سینَه م ،غربت کِرَّکِ عاشق اُوقذَری غُصِّه یی مجنون، اُوقذَرِ غُربتِ وامِق

چُغُکُم لیلی هَنِز هست، وختِ بارون، دَمِ شُو مینِ شِفتیلِ درختا، مینِ رَقِ رَقِ تَرنو

تُو مِتَه زُلفویِ بیدَ ، مَجنونَم شُمالِ مَنگَه
داغِ شاجهان بِرارُم ،او سِوارِ بی تُفنگَه

کُهنَه دلدادهِ یِ عاشق، خاکِ بی تابِ بُلندُم ای بَنیجِ هر چی خوبی، ای زِمین سربلندُم

تو به لِک لِکان یی چَرخ، خَم نِرفت پشت غرورِت هِی بِگردُم کُهنَه خاکُم ،مستُم از نِوا و شورِت

یا علی به ضرب و زنگِ مَردوی همیشه مردِت شُرِّشُرِّ اُو به اترک، قِصه یِ غربت و دردِت

هیچ کُجا شهرُم نُشُد، زِرِ چُختِ آسمون خاکِ پُر مهر و صِفاش و مردمای دل کُلونُم

ها رِفِق نُگاه گِرفتَه،دِلِ آسمون رَ اَبرا
وَختِ بارونَه گِمونُم، وَختِ سازَه وختِ دُرنا

دییَه چُولی قِزَکی نِست، آسمون به دردَ مِزنَه مِبَرَه تُو مِتَه غم رَه، هر کُجا مِگِردَه مِزنَه

قِرچِ قِرچ اُفتییَه از نو، چرخِ روزگارِ بی پیر اَرمونا به دل نِشِستَه، پورِ غم دوره یِ دلگیر

کُجا رَف حسرتِ عیدا، سر سفره های هفت سین لُویِ قرآن پولِ نُو بی، بِغَلِ سوره یِ یاسین

بَنَه بی شِرنی و مِوَه، جمع مِکِردَک اَدَما رَه پَلی هم کُلون و خُردی، لُوای به خِندَه وا رَه

رِسمونِ خِلتَه خُلاصَه ،چُغُکُم بِشین تِماشا تا به گُرِّگُرِّ سینَه م، بُگُم از او شُو و روزا

تُمومِ نقل قِدیمَه، تَلِّ یَگ مِجمَه به سر کُن تا حریفا روی بُومَن، مردم شهر خِبَر کن

جَلد و نا جَلدَ بِزِن کُو، روندُم از چِخت هَر چی بیدَه دییَه از سختا چی مُوندَه ،مینِ آغُل پَر و چینَه

نِفَسی نُموندَه بی پر، آسِمون کِفتر و قوشَه دِلِ روزگار یی روزا، جُز به رِفتن نِمجوشَه

واز مُو یُو گوشِه یِ دِنجُم، بِخِزُم بِنیسُم از تو هر چی مُوندَه تَهِ صُندُق، از قِلَم بیچیکَه مَندُو

پِلتَه سُخت و شُو نِرفت، پِرپِری مَندَه و مُندَه خیلی وَختَه ساز بخشی، اَخِرِ قصه رَه خُندَه

تُو مَتی روتَه دوتارم، نِفَسِت قِراری بیده دِل نِکِندَه هَنِز عاشق، غیر مجنون خُو نِدیدَه

پی نوشت ها:
۱٫ آلگُو=آلوی درشت ۲٫ اَخکوک=چغاله بادام ۳٫ا ُوسار=افسار ۴٫
اَرمون=آرزو ۵٫ اسبِ چُو=گاری اسبی ۶٫ اُو شَنَه=آب و شانه ۷٫ اِشکَنَه اُوجِز، قَتِقُو ،اَگینجَه، قُورمَه=غذاهای محلی ۸٫ اَلُو=آتش ۹٫ اله قرتک=بازیگوش ۱۰٫ اَفتُو=آفتاب ۱۱ . بُرگُز=بگریز ۱۲٫ بیشکین=بشکن ۱۳٫ بَنیج=گهواره ۱۴٫ پَلی=پهلو ۱۵٫ پِرپِری=پروانه ۱۶٫ پِنجَه=فرود آمدن دست بر سیم های دو تار ۱۷٫ پُل اترک=پل تاریخی اترک ۱۸٫ پیشی پیشی=درخت سنجد ۱۹٫ پَل=باغچه ۲۰٫ پُویِ=پایِ ۲۱٫ پِنجَه=حالت فرود آمدن دست بر سیم های دوتار ۲۲٫ پَشیدَه=پاشیده ۲۳٫ ِ تکَّه =قوچ ۲۴٫ تریک=تاریک ۲۵٫ تَزَّه=تازه ۲۶٫ تُو=تاب ۲۷٫ تُوزِ=طوفان ۲۸٫ تُندور=تنور ۲۹٫ تَرنو=ناودان ۳۰ . تَسمه=کمربند ۳۱٫ لتَه=تکه پارچه ۳۲٫ تَلّ=مانند ۳۳ .تُو=تاب ۳۴٫ تَنِستَه=توانسته ۳۵٫ تُوزِ=طوفان ۳۶٫ تُندور=تنور ۳۷ . تَرنو=ناودان ۳۸٫ تَسمه=کمربند ۳۹ . جیری=لاستیکی ۴۰٫ جِلَّه=ریشه ۴۱٫ َ چلَّه چِختی=ازمراسم چهارشنبه آخرسال ۴۲٫ چُغُک=گنجشک ۴۳٫ چُخت=سقف ۴۴ . چُندَک= زانو در بغل گرفتن ۴۵٫ چُولی قِزَک=چوبی مزین به پارچه های رنگی برای دعای باران ۴۶٫ چِلِّه=یلدا ۴۷٫ چِخت=محل نگهداری کبوتر ۴۸٫ حُولی=حیاط ۴۹٫ خِلتَه=کیسه گونی ۵۰٫ خُچار=فشار ۵۱٫ خِز و واخز =جست و خیز ۵۲٫ دولُون=هوای ابری و نم آلود ۵۳٫ دَرچِه=دریچه ۵۴ . دیفال=دیوار ۵۵ . زُرنَه =سورنا ۵۶٫ سُرُندَه=سر داده ۵۷٫ سینُو=شنا ۵۸٫ سیبدال=سپیدار ۵۹٫ سِجِل=شناسنامه ۶۰٫ سِکا=سایه ۶۱٫ شُور=به هم زدن ۶۲٫ شِفتیل=خیس ۶۳ .صد مُطابِق=صدبرابر ۶۴٫ قَرَه=پرتاب به دوردست ۶۵٫ قوشمَه=ازسازهای محلی ۶۶٫ قِرون=ریال ۶۷٫ قُطار=ردیف ۶۸٫ کَلُو=گیج ۶۹٫ کُوش=کفش ۷۰٫ کِرَّک=پرنده صحرایی ۷۱٫ کاغذ باد=بادبادک ۷۲٫ کُلون=بزرگ ۷۳ . گُلِ دُخترون=شقایق ۷۴٫ لََک=تو پَر بودن ۷۵٫ لَخَه=مندرس ۷۶٫ لِک لِکان=افتان و خیزان ۷۷ . لَقلُو=بچه قورباغه ۷۸٫ لیجُو=عریان ۷۹٫ لَتَه=تکه پارچه ۸۰٫ لیس پالیس و…خرپلیس=بازیهای محلی ۸۱٫ مِش=میش ۸۲٫ مین=میان ۸۳٫ مَندَه=خسته ۸۴٫ مِزِیَن=می زدند ۸۵٫ مِشَستیم=می نشستیم ۸۶٫مِدُختن=می دوختند ۸۷٫ منگ=گیج ۸۸٫ مَهتُو=مهتاب ۸۹٫ مِوَه=میوه ۹۰٫ نِوایی، دُرنَه و… ،الله مزار ، لو=آهنگ های محلی ۹۱٫ وَختی=وقتی ۹۲٫ یورُنچَه=یونجه ۹۳٫ یَخَه=یقه ۹۴٫ یَزدیون-اژدری=دوباغ معروف در قوچان ۹۵٫عَشقُوات=عشق آباد. ۹۶ پلته= فتیله

حسین میری
(برگرفته از ویژه نامه قوچان شناسی ۱ به سردبیری حسین فیروزه)

درباره ehsan

Check Also

کتابت بزرگ‌ترین قرآن جهان

 کتابت بزرگ‌ترین قرآن جهان توسط استاد اسماعیلی‌ قوچانی به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خراسان …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *