خانه / فرهنگ و هنر / جستاری در ضرب المثلهای ترکی قوچان

جستاری در ضرب المثلهای ترکی قوچان

جستاری در ضرب المثلهای ترکی قوچان


همان گونه که پیداست مجموعه ی ضرب المثلهای هر جامعه زبانی و جغرافیایی به عنوان سخنانی موجز و ارزشمند که عمدتاً حامل بار معنایی خاصی نیز می باشند، در هر منطقه و خطه ی جغرافیایی معمولاً ریشه در اعتقادات ، ایده ها و نظرات ساکنان و گذشتگان آن دیار دارند. چنان که این گونه سخنان پر از رمز و راز در طی روزگارانی چند و بر اثر تجربیاتی تلخ و شیرین به تدریج پای به عرصه ی حیات نهاده و سپس ضمن جای خوش کردن در اذهان عموم، دهان به دهان گشته و لذا در دفتر تاریخی هر منطقه و سپس روزگاران ماندگار شده اند. بدین وسیله در روستای نسبتاً کهنسال سراب نیز گویه هایی که گاهی در لابلای آنها سخنانی منحصر به فرد و حاوی مطالبی ارزشمند به چشم می خورند. با عبور از دهه ها و سده های متوالی همچنان به عنوان ضرب المثلهایی تلخ و شیرین مورد استعمال قرار می گیرند. طوری که باید گفت: این گونه ضرب المثلها نمایانگر اعتقادات، نگرش ها و بویژه نوع گویش گذشتگان این منطقه را به واگویه می نشینند.
در این راستا هر چند که خیلی از ضرب المثلهای بکر و منحصر به فرد خطه ی سراب در گذر زمان و یا استفاده از معادل های فارسی به باد فراموشی سپرده شده و یا اصولاً کاربرد حقیقی خود را به مرور از دست داده اند، باز هم سعی گردیده است که حداقل به مجموعه ای از آنها اشاره گردد. در عین حال ضمن تحقیق و بررسی و همچنین طی نشستهای مختلف با برخی از مطلعین و سالخوردگان روستای سراب، مواردی چند با برگردان و احیاناً معادل فارسی آنها (صرف نظر از ضرب المثلهایی نامناسب و احیاناً با استفاده از واژگانی ناهنجار) در این بخش آورده می شوند.
*حرف(آ)
* «آتِه آتی یانِندَه باغلِیَی، رَنگِنه کِتَرمَسِن، هَنگِنه کِتَرَر!»
ترجمه: اسب را کنار اسب دیگر ببندی، اگر رنگش را نگیرد. آهنگش را خواهد گرفت.
توضیح: این ضرب المثل در مورد تأثیر پذیری همنشین با همنشین گفته می شود که معمولاً وقتی دو نفر با همدیگر مأنوس و مشهور بشوند ، اگر از نظر ظاهری شبیه هم نگردند، ولی منش و رفتارشان شبیه هم خواهد بود.

*«آدمِ خَسیسی ایکِه جیه باردِه، ایکسِه یَم یِرتِق دِه!»
ترجمه: آدم خسیس دو تا جیب دارد، که هر دو جیبش نیز سوراخ است.
توضیح: این ضرب المثل در مورد انسانهای خسیس و طمّاعی گفته می شود که خیالات زیادی در ذهن خود می پرورانند، اما معمولاً به هیچکدام ازآنان هم دست نمی یازند.
معادل فارسی: بدیهی است که این ضرب المثل در زبان فارسی هم به همین صورت مورد استفاده قرار می گیرد.

*«آیَه دِی دِه ،چِخمَه که من بارَم!»
ترجمه: به ماه می گوید، طلوع نکن که من هستم!
توضیح: این ضرب المثل اغراق آمیز معمولاً در باب صحبت و معرفی ماه رویانی گفته می شود که مثلاً از غایت زیبایی و زیبا رویی آنان ، ماه با همه ی درخشندگی در برابرشان عددی نیست!
*حرف(الف)
«اِشکدَن قویلِیسَن، دَرچَه دَن گِرَه دِه!»
ترجمه: از در بیرون می کنی، از پنجره وارد می شود!
توضیح: این ضرب المثل در مورد انسانهای پر رو گفته می شود که هرچه از صاحبخانه رو نمی بینند، باز هم با پررویی تمام وارد خانه می شوند.

*«اِشکِنِه یِل آچَه دِه و شَمال باقلِی دِه»
ترجمه: درش را هوا باز می کند و باد می بندد!
توضیح: این ضرب المثل در مورد کسی اطلاق می گردد که هیچ میهمانی وارد خانه اش نمی شود.

*«اِشّگِه دامی ایستِنَه چِخارتماغِه آسان دِه ، ولی دیشِرتماغِه سَخت دِه»
ترجمه: خر را به پشت بام (بالا) بردن آسان است، اما پایین آوردنش سخت است.
توضیح: این ضرب المثل بیان می دارد که: انسان کوچک و بی مایه را بزرگ نمودن و میدان دادن سهل است، اما دوباره آن را به جایگاه اجتماعی خودش برگرداندن بسی دشوار است.
معادل فارسی:

* «اگر مِردَنه عِز حالِنَه بِراخَی، کَفَن نِه خَراب اِیَه دِه»
ترجمه: اگر مرده را به حال خود رها کنی کفنش را کثیف می کند.
توضیح: این ضرب المثل در مورد کسانی اطلاق می گردد که باید همیشه نظارت و زور بالای سرشان باشد، وگرنه موجب اذیت دیگران می شوند.
*«اَل، اَلِه تانِی دِه»
ترجمه: دست ، دست را می شناسد.
توضیح: این ضرب المثل هنگامی استعمال می شود که بخواهند پول یا امانتی را فقط به دهنده اش برگردانند. چرا که اعتقاد راسخ دارند، مورد از هر کسی گرفته شد، باید به همان کس نیز عودت داده شود.

* «اَل اَلِه یِو دِه ، اَل هَم تو یِی ته دِه ایزِه یِی دِه»
ترجمه: دست دست را می شوید و دست هم برمی گردد صورت را می شوید.
توضیح: این ضرب المثل در مورد کمک و همیاری انسانها نسبت به همدیگر است که بیان می دارد، اگر کسی به کسی کمک نماید، او نیز به دیگری کمک خواهد نمود. کما اینکه در فارسی هم به همین صورت مورد استفاده قرار می گیرد.

«اِلَه قازانَه، بِلَه بیر چُغندَر لازم دِه!»
ترجمه: برای چنان دیگی ، چنین چغندری هم لازم است.
توضیح: این ضرب المثل در مورد افراد ناهنجاری بیان می شود که معمولاً در حوادث و جریانات زندگی دست کمی از همدیگر نداشته و از پس هم بر می آیند.

*«اَلِنّن یاخَه سِلکَه دِه»
ترجمه: از دستش یقه می درّد.
توضیح: این ضرب المثل در مورد کسانی گفته می شود، که از شدت ناراحتی از دست کسی دیگر می نالد.

*«ایمام حسینی آتِه یَم آرپَه ایستِی دِه!»
ترجمه: اسب امام حسین هم جو می خواهد.
توضیح: این ضرب المثل معمولاً در مورد مزد و حقوق مداحی و روضه خوانی مجالس امام حسین (ع) بیان می گردد که حتی اسب ایشان نیز همچون دیگر اسبها به خوراک نیاز دارد.
*«اوتدَن کِل عَمَله گَلَه دِه و کِلدَن اوت!»
ترجمه: از آتش خاکستر ایجاد میگردد و از خاکستر آتش!
توضیح: این ضرب المثل در مورد افراد بویژه جوانانی بیان می گردد که معمولاً با توجه به موقعیت و جایگاه اجتماعی پدران خود بر خلاف آنان افت و تنزل می کنند و یا نسبت به آنان رشد و نمو می نمایند.

*«اوت هَرنَمَه تُند اولسون، عِز دورِ بَرِنه یاخَه دِه»
ترجمه: آتش هرچقدر تند باشد دور بر خودش را می سوزاند.
توضیح: منظور این است که فتنه گر و مخرب هرچقدر خطرناک باشد، به اطرافیان خودش لطمه می زند.

*«اوت گَلَه دِه ، آرّه پامِقِه توتَه دِه»
ترجمه: آتش می آید، پنبه ی پاک را می گیرد!
توضیح: این ضرب المثل بیان می دارد که در جریانات زندگی و فتنه گری های زمانه، آتش فتنه دامن انسان بیگناه را می گیرد!

*«ایت کِه سِمَگ یِسِن عِزنّن خَبر دار دِه»
ترجمه: سگ که استخوان بخورد، از خودش خبردار است.
توضیح: این ضرب المثل در مورد کسانی گفته می شود که وقتی کار نابجایی انجام داده باشند، با هر اشاره ی کوچکی مطلب را می گیرند.

«ایت هَر نَمه یِسِن ، همانِه سِچَر!»
ترجمه: سگ هرچه بخورد همان را دفع خواهد کرد.
توضیح: این ضرب المثل بیان می دارد که انسان هر عملی انجام بدهد، همان را تحویل خواهد گرفت و نتیجه اعمالش به خودش بر می گردد.
معادل فارسی: از کوزه همان برون تراود که در اوست.

*«ایگِنِی نَن، چای قازَه دِه!»
ترجمه: با سوزن چاه می کَنَد.
توضیح: این ضرب المثل معمولاً در مورد افراد زحمت کش و با پشت کار گفته می شود که با تلاش زیاد و کار طاقت فرسا، عملی را انجام می دهند.

*حرف(ب)
«بِلنَه اَرقَمچه یِتشمِی دِه»
ترجمه: به دور کمرش طناب باربندی هم نمی رسد.
توضیح: این ضرب المثل در مورد افراد نو کیسه و سرمایه دار گشته ای گفته می شود که چنان کلفت شده اند که حتی طناب باربندی (نوعی طناب جهت بستن بار در حدود ده متر) نیز به دور کمرشان نمی رسد.

«بُلند ایچَن، آخر پَست دوشَه دِه!»
ترجمه: آدم بلند پرواز (خیالاتی)، سرانجام سقوط می کند.
توضیح: ضرب المثل به افراد خود بزرگ بین و خیال پردازی اطلاق می گردد که در آسمان زندگی به فراتر از جایگاه اجتماعی خود می پرند، ولی بالاخره در بازیهای روزگار به ته دره سقوط می نمایند.
بویژه در امر ازدواج و انتخاب همسرکه با تمام وسواسیت و بلند پروازیهای غیر معقول، سرانجام در دام خانواده یا فرد کوچکی گرفتار می آیند.

«من باشِمه دَگِرمان دَه آقارتمام!»
ترجمه: من موهای سرم را در آسیاب سفید نکرده ام.
توضیح: این ضرب المثل زمانی بیان می گردد که کسی بخواهد تجربه و مهارت خود را در مورد کسی یا چیزی گوشزد نماید. البته گاهی بجای«موی سر» از واژه «ریش» نیز استفاده می شود.

«بو سِزلَه فاطمِیَه تامّان اولمِی دِه!»
ترجمه: این حرفها برای فاطمه تنبان نخواهد شد.
توضیح: وقتی در مورد موضوعی فقط حرف تحویل گردد، از این ضرب المثل استفاده می شود که این حرفها دردی را درمان نخواهد کرد.
معادل فارسی: دوصد گفته چون نیم کردار نیست.

«بوقدِی چَکِه بار دِه!»
ترجمه: دانه گندم دارای شکاف می باشد.
توضیح: این ضرب المثل معمولاً در مورد افراد جانبداری بیان می گردد که در مسئله ای با در نظر گرفتن رابطه ی خویشاوندی و نزدیکی افراد به خود استثناء قائل شده و یا جانبداری می کنند.

«بیر دَفَه کَسِلَن، ایکِه دَفه کَسِلمِی دِه!»
ترجمه:یکبار ذبح شده ، دوباره ذبح نمی گردد.
توضیح: این ضرب المثل در باره کسی یا کسانی اطلاق می شود که وقتی در راستای پرداخت حق یا چیزی یکبار مورد باز خواست قرار گرفت، دوباره مورد باز خواست قرار نمی گردد.

*حرف:(پ)
«پالچِقَه باتَن عِزه گَرَگ زور وِرسِن!»
ترجمه: غرق شده در گِل و لای، برای بیرون آمدن خودش باید زور بزند.
توضیح: این ضرب المثل دلالت دارد بر فرد مصیبت دیده ای که نهایتاً خودش باید مشکلات خود را حل نماید. هر چند که دیگران با او اظهار همدردی نمایند.

«پیچاق هَرنَمَه تیز اولسِن، عِز دَستَسِنِه کَسمِی دِه!»
ترجمه:چاقو هر قدر هم تیز باشد، دسته ی خودش را نخواهد برید.
توضیح: انسان هر قدر شرور و خطرناک هم باشد، هیچگاه به خانواده و وابستگان خودش صدمه نمی زند.

«پیشِگی عَلِه اَتَه یِتِشمی دِه، دی دِه آتَمی خِیرِنَه!»
ترجمه: دست گربه به گوشت نمی رسد می گوید برای خیرات پدرم باشد.
توضیح: این ضرب المثل در مورد کسانی گفته می شود که وقتی چیزی را بنابر اتفاق یا مصالحی نمی توانند تصاحب شوند، با کمال پر رویی اظهار می دارند که از بدست آوردن آن ، برای خیرات پدرم صرف نظر کردم.
معادل فارسی: گربه وقتی دستش به گوشت نمی رسد، می گوید من روزه ام.

*حرف:(ت)
* «تامّانِه یُوخ، دیزی یِرتِقَه گیلَه دِه!»
ترجمه: کسی که خودش تنبان (شلوار) ندارد. ولی به دیگری که زانوی شلوارش مقداری پاره شده است، می خندد!
توضیح: این ضرب المثل بیان می دارد که: انسانی که خود سراپا عیب است به کسی که عیب کوچکی دارد می خندد.
معادل فارسی:

«توی تَماشاگَری گِزِنَه آسان گَلَه دِه!»
ترجمه: عروسی به چشم تماشاگر آسان می آید.
توضیح: این ضرب المثل اظهار می دارد که برخی کارها با وجود ظواهری خوش واقعاً سخت و طاقت فرسا می باشند. چرا که سختی آن را فقط افرادی که داخل گود هستند می فهمند، نه افرادی که نظاره گر هستند. مانند جشن عروسی که با تمامی خوشی هایش کار بسیار سخت و مشکلی است. ولی تماشاگر با دیدن ظاهرش آن را آسان می پندارد.

*حرف:(ج)

*حرف: (چ)
– «چای قازَن ، همِشهَ چایی تَیِنده دِه»
ترجمه: چاهکن ، همیشه در ته چاه است.
توضیح: این ضرب المثل بیان می دارد که انسان فتنه گر و دو بهم زن همیشه در میان فتنه هایش زندگی می کند و لذا هیچگاه خود از آنها در امان نخواهد بود.
معادل فارسی: هر آن کس کَند چاه بهر کسان خودش می فتد عاقبت اندر آن

«چراغ عِز دور بَرِنه ایشِق اِتمِی دِه!»
یعنی: چراغ دور تا دور خودش را روشن نمی کند.

توضیح: علم و دانش انسان دانشمند پیش نزدیکان و اطرافیان خودش چندان تأثیری ندارد ، یا به عبارت دیگر نزدیکان انسان دانا به دانش و علم او چندان اهمیتی قائل نمی شوند. بنابر این دانشمند در نزد بیگانگان و نا آشنایان نسبت به خویشاوندان تأثیر بیشتری می گذارد!
البته این ضرب المثل بصورت زیر هم گفته شده است.

«چِراغی دیِه هَمِشه قارانقُلُق دِه»
یعنی: دور و بر چراغ همیشه تاریک است.
توضیح: این ضرب المثل نیز بیان می دارد که: انسان دانا همچون چراغ کنار خودش را روشن نمی کند. بلکه بیشتر نورش به اطراف ساطع می شود. بنابر این وی معمولاً در دیار خودش غریب و ناشناس است.
معادل فارسی:

«چِشمَنی که عِز سویه چِخمَسِن، او سو تِکماغنَن چِشمه اولمِی دِه!»
ترجمه: چشمه ای که خود جوشان نباشد، با آب ریختن چشمه نمی شود.
توضیح: این ضرب المثل بیان می دارد: انسانهایی که خود فعال و درآمد زا نباشند، با کمک و بخشش دیگران به جایی نخواهند رسید.

*حرف: (ح)
«حَمّامَه گِیَه دِه، ولی گُلخَن دَن پَرهیز اِیَه دِه!»

ترجمه: دلش می خواهد به حمام برود، ولی از گلخن پرهیز می کند!

توضیح: این ضرب المثل در مواجه با اشخاص و افرادی گفته می شود که معمولاً دلشان چیزی را می خواهد، ولی ظاهراً ناز آورده و یا از مشکلات و سختی های آن می هراسند!

*حرف: (خ)
– «خلِقِه ایلان چاخَه دِه، ولی مَنِه گَندَه کَلپَسَه»
دیگران را مار می گزد، ولی مرا مارمولک زشت و بد قواره می گزد!
توضیح: این ضرب المثل بیان می دارد که: خلایق با انسانهای بزرگ برخورد می کنند، اما من از بخت بد با افراد حقیر برخورد می نمایم.
معادل فارسی: دیگران را برق می گیرد ولی مرا چراغ موشی!

*حرف:(د)
– «داغ داغَه یِتِشمَسِن، آدَم آدَمَه یِتشَه دِه!»
اگر کوه به کوه نرسد، آدم به آدم خواهد رسید.
توضیح: این ضرب المثل بیان می دارد که: درمورد نیکی یا بدی انسانها نسبت به یکدیگر است که روزی به همدیگر رسیده و تلافی خواهند نمود.
بدیهی است که این ضرب المثل در زبان فارسی نیز معمولاً به همین صورت مورد استفاده قرار می گیرد.

«داغدَن گَلَن، باغدَه کِنه چِخارتَه دِه!»
ترجمه: کسی که از پشت کوه آمده باشد، آن را که داخل باغ است بیرون می اندازد.
توضیح: این ضرب المثل در مورد افراد حقیر و انحصار طلبی اطلاق می گردد که وقتی خود را در جایگاه یا مقامی جا می زنند، پس از جابجا شدن، بتدریج در صدد رفع وجود ذی حق بر می آیند!

– «داغ هَر نَمه بَلند اولسُن آخِره پَست اولهَ دِه»
ترجمه:کوه هرچقدر هم بلند باشد، بالاخره انتهایش رو به پستی است.
توضیح: این ضرب المثل بیان می دارد که انسانها هرچقدر هم به مقامات عالی و مال و منال برسند، بالاخره سرانجامشان نیستی و مرگ است.

– «درخت هَرنَمه بلند اولسُن، شاخ و بَرگه تَیَه گَلَه دِه.»
ترجمه: درخت هر چقدر بلند گردد، شاخ و برگش پایین می آید.
توضیح: منظور این است که انسان حقیقی هرچقدر از نظر مقام و مرتبه رشد نماید، خاکی تر خواهد شد.

– «درختی عِز ایچنَّن قُرت یِی دِه»
ترجمه: درخت را از داخل خودش کرم می خورد!
توضیح: این ضرب المثل بیان می دارد که در نشت یک خبر مهم و یا طراحی یک موضوعی معمولاً افراد خودی و مطلع دخیل می باشند. لذا هیچگاه نباید آن را به بیگانگان نسبت داد، همچون کرم داخل درخت که زاده ی خود درخت می باشد!
معادل فارسی:

– «دَرد چَکَن، عِزه طبیب اولهَ دِه!»
ترجمه: انسان دردکش خودش طبیب می شود.
توضیح: این ضرب المثل بیان می دارد که انسان مصیبت دیده در اثر گذشت روزگار خودش همه چیز را درک نموده و صاحب نظر می گردد.

«دِی قوردِی قوردِی، گَه مَنه یِه!»
ترجمه: خودش صدا می زند، آی گرگ آی گرگ، بیا مرا بخور!
توضیح: این ضرب المثل در زمان استقبال از خطر و یا پذیرش مصیبتی گفته می شود که فردی با خواست و اراده ی خودش بسوی آن قدم بردارد.

*حرف: (ر)
*حرف: (ز)

*حرف: (س)
«سِرّی دِمَه دوستیَه، سامان تَپَر پوستیَه»
ترجمه: رازت را به دوستت مگو ، که پوستت را پر از کاه خواهد کرد!
توضیح: این ضرب المثل بیان می دارد که در افشای اسرار و رازهایت سعی کن خویشتن دار بوده و حتی آنها را با دوستانت هم در میان نگذاری. چرا که ممکن است روزی با افشای آنها ترا به درد سر انداخته و هستی ات را بر باد بدهند.

-«سِقری بوقیَه گَلماغِه مَعلوم اولمَسِن، دوغماغِه معلوم اولَه دِه.»
ترجمه: نطفه گیری گاو اگر پنهان باشد، ولی زایمانش آشکار خواهد شد.
توضیح: این ضرب المثل معمولاً در مورد مخفی کاری کسی گفته می شود که اگر کار یا فتنه ای در نهان انجام گیرد، ولی گذشت روزگار آن را برای عموم آشکار و برملا خواهد ساخت.
*حرف: (ش)
*«شلوغ اولَندَه، ایت اَیَسِنه تانِمِی دِه!»
ترجمه: هنگام شلوغی، سگ صاحبش را نمی شناسد.
توضیح: این ضرب المثل معمولاً زمانی بیان می گردد که افراد کوچک و پست فطرت پس از رشد و نمو بر اثر عدم احتیاج یا کبر و خود خواهی و… ، بزرگان و ولینعمتان خود را نشناخته و یا به آنها توجهی نمی کنند.
«شور پنیر یَن بِلاخَرَه سویَه قَیتَه دِه!»
ترجمه:کسی که پنیر شور خورده باشد، بالاخره به طرف آب خواهد آمد.
توضیح: این ضرب المثل بیان می دارد، که اگر کسی کار خطایی مرتکب شده باشد، بالاخره در گذشت روزگاران دستش رو خواهد شد.
*حرف: (ف)
*« فلانی تِفِردِه و تِفِرجاقِنِه یالَه دِه»
ترجمه: فلانی تف کرد و دوباره تف خودش را لیس زد!
توضیح: این ضرب المثل در مورد انسانهای بی تعهد و لق زبانی بیان می گردد : که در یک روز حرفی می زنند، ولی بعداً بنا به دلایل مختلف آن حرف خود را خورده و از آن روی گردان می شوند.
*حرف: (ق)
*«قِزِمَه دِیمَن، گَلِنِم ایشِتسِن»
ترجمه: به دخترم می گویم تا عروسم بشنود. توضیح: این ضرب المثل آنجایی گفته می شود که کسی در ابراز یک مطلب یا موضوعی بخواهند آن را بطور غیر مستقیم بیان بدارد، بخاطر محضوریت یا … در حضور وی به فرد دیگری می گوید در حالی که منظور اصلی اش صرفاً فرد مورد نظرش می باشد.
معادل فارسی: به در می گویم، تا دیوار بشنود.
* «قورت یَنِه قُربانلِق حساب اِیَه دِه!»
ترجمه: گرگ خورده را قربانی حساب می کند.
توضیح: این ضرب المثل در مورد اموال یا چیزی اطلاق می گردد که وقتی صاحب یا ذی نفع آن اشیاء پس از تلاش هایی چند از به چنگ آوردنش ناتوان می گردند، آن را خیرات می انگارند.
معادل فارسی: گربه وقتی دستش به گوشت نمی رسد، میگوید من روزه ام!
«قورِّه سامان، دِفالَه یاپیشمِی دِه!»
ترجمه: کاه خشک هرگز به دیوار نمی چسبد.
توضیح: این ضرب المثل بیان می دارد که به انسان بی گناه و پاک، هیچ نوع وصله ای نمی چسبد.
معادل فارسی: بی گناه تا پای دار می رود، ولی بالای دار نمی رود.
«قوم و خویشلِق دَه اَگر اَتِه کَسَی، سِمَگ دَه بَند قالَه دِه!»
ترجمه: در رابطه خوشاوندی اگر گوشت را هم ببری، بالاخره چاقو در استخوان گیر خواهد کرد.
توضیح: این ضرب المثل در مورد ارتباطات خویشاوندی گفته می شود که اگر بر اثر برخی ناراحتی های بوجود آمده از همدیگر ببرند، ولی در مواقع اضطراری باز هم به کمک و یاری همدیگر خواهند شتافت.
معادل فارسی: برادر اگر گوشت برادر هم را بخورد، بالاخره استخوانش را کنار نخواهد انداخت.
«قوناق قوناقه خوشلَمِی دِه، اِی اَیَسِه هَم ایکسِنه!»
ترجمه: مهمان از مهمان خوشش نمی آید، صاحبخانه هم از هر دوی آنها.
توضیح: این ضرب المثل معمولاً در مورد کسانی گفته می شود که در موردی خود را ذی حق دانسته و از دیگران خوشش نمی آید در چنین حالی صاحب آن مورد از هردو بیزار می گردد.
«قونشِه قونشِیَه باخَه دِه ، ایماننِه اوتَه یاخَه دِه»
ترجمه: همسایه به همسایه می نگرد و ایمانش را در آتش می سوزاند.
توضیح: این ضرب المثل بیان می دارد که چشم و همچشمی یا تبعیت کور کورانه در بین انسانها بسیار مضر بوده و ایمان و هستی آنها را به باد فنا می دهد.
– «قوی دِفال یِخِلسِن، توزه بیر اولسِن!»
ترجمه: بگذار دیوار فرو ریخته و گرد و خاکش یکباره گردد.
توضیح: این ضرب المثل بیان می دارد که اگر قرار است اتفاق ناگواری بیفتد، بگذار یکباره اتفاق افتاده و دردسرش نیز یکباره گردد.
*حرف: (ک)
«کَلَوانچِه توزَه سِنی اَیَسِه دِه»
ترجمه: آسیابان مسؤل حق آرد کردن خودش می باشد.
توضیح: این ضرب المثل معمولاً در راستای ایفای حق و دستمزد یک نفر از کسی که زیر بار نمی رود،گفته می شود.
«کور کوره تاپَه دِه، سو هَم چُقوره!»
ترجمه:کور کور را پیدا می کند، آب هم گودال را.
توضیح: این ضرب المثل اشاره به افراد پست و هم عقیده ای دارد که معمولاً در حوادث و بازیهای روزگار هم دیگر را پیدا نموده و و باهم به ایفای نقش می پردازند.
*حرف(گ)
«گَر گِچه، همِشَه چِشمَنی آغزنَّن سو ایچَه دِه!»
ترجمه : بُز گر همیشه از سر چشمه آب می خورد.
توضیح: این ضرب المثل بیان می دارد که انسانهای خودخواه و حقیر همیشه طالب بهترین ها هستند، غافل از اینکه شاید لایق خواسته ی خود نباشند.
«گِزنی ایستِن دَه قاش گِرمِی دِه!»
ترجمه: در بالای چشمش ابرو نمی بیند
توضیح: این ضرب المثل به کسانی اطلاق می شود که معمولاً با غرور و تکبر رفتار نموده و اصولاً بالاتر از خودشان کسی را نمی بینند.
*حرف: (م)
-«مالِه ایلان کَلپَسَه اولدِه ، دِشیکلَرَه گِرده!»
ترجمه: اموالش به مار و مارمولک تبدیل شده و به داخل سوراخها رفت!
توضیح: این ضرب المثل به اموال و دارایی انسانهایی اشاره دارد که بواسطه جمع جمع آوریشان از راه نامشروع خیر و برکت از آنها رخت بربسته و حتی بازماندگانش نیز از آن مسفیض و متنعم نمی گردند.
*حرف: (ن)
«نان، نانی آرخَسِنَه پیشَه دِه»
ترجمه» نان در کنار [به هوای] نان دیگر پخته می شود.
توضیح: این ضرب المثل بیان می دارد که: انسانها فقط به پشتوانه و اتحاد همدیگر مسیر رشد و نمو را پیدا می کنند.
« نَرو سَقری آخِرِِه ، همیشَه دولِه اوله دِه!»
ترجمه: آخور گاو تنبل همیشه پر از علوفه می گردد.
توضیح: این ضرب المثل بدان اشاره دارد که معمولاً انسانهای تنبل از نعمات دنیا بیشتر بهره مند می گردند!
*حرف: (و)
-«وقتی یِر قورص اولَسِن ، سِقر سِقردَن گِرَه دِه»
ترجمه: وقتی زمین زراعی سفت و خشک باشد هر یک از گاوها طرف مقابل را مقصر می داند.
توضیح: این ضرب المثل بیان می دارد که انسانها در برخورد با مصائب و نابسامانی های روزگار که اصولاً ریشه در جایی دیگری دارد، معمولاً همدیگر را دخیل و مقصر می دانند.

*حرف: (ه)
«هَر بَلندی بیر پَسته باردِه!»
ترجمه: هر بلندی یک سراشیبی هم دارد.
توضیح: این ضرب المثل به حالات زندگی انسانها اشاره دارد که
«هَمّانَه گِرِدّه ، اوجاقِنَن باخَه دِه!»
ترجمه: داخل همیان (نوعی کیسه چرمی جهت پول)گردیده و از روزنه اش می نگرد!
توضیح: این ضرب المثل در مورد کسانی اطلاق می شود که معمولاً با از دست دادن اموال و دارایی خود و یا در آرزوی بدست آوردن چیزی، با آه و حسرت بدان می نگرند.

*حرف: (ی)
«یاخشلِقَه یاخشِلق، هَر کیشِنی ایشِه ده. یامانلِقَه یاخشِلِق ، نَر کیشِنی ایشِه دِه»
ترجمه: در برابر خوبی، خوبی کردن کار هر مرد است. اما در برابر بدی خوبی کردن کار شیرمرد است.
توضیح: این ضرب المثل بیان می دارد که خوبی کردن در برابر خوبی دیگران از عهده ی هر انسانی بر می آید. اما خوبی کردن در برابر بدی دیگران کار هر کسی نیست، بلکه این کار فقط ار عهده انسانهای بزرگ بر می آید.
– یاخشِه ایزِمِه هَمِشَه شَغَل یِی دِه»
ترجمه: انگور خوب را معمولاً شغال می خورد.
توضیح: این ضرب المثل معمولاً زمانی بیان می گردد که یک ازدواج نا همگونی صورت بگیرد، مثلاً دختری اصیل و با نجابت را فردی نالایق و دور از شأن ایشان به همسری برگزیند.

علیرضا جنتی سراب
(مقاله برگرفته شده از ویژه نامه قوچان شناسی ۲ به سردبیری حسین فیروزه)

درباره ehsan

Check Also

کتابت بزرگ‌ترین قرآن جهان

 کتابت بزرگ‌ترین قرآن جهان توسط استاد اسماعیلی‌ قوچانی به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خراسان …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *