بررسی و تحلیل نحوه شکل گیری قوچان

بررسی و تحلیل نحوه شکل گیری قوچان


مقدمه
شهر را می توان از دیدگاه های متفاوت، تعریف و برای آن ویژگی هایی بر شمرد. اگر با نگاه جمعیت شناختی، به شهر نگریسته شود، در آن صورت، تأکید بیشتر بر اندازه و انبوهی جمعیت آن خواهد بود. از دیدگاه مهندسی شهری، بناها، اماکن و مورفولوژی یک محیط جغرافیایی شهر مورد نظر می باشد، و در نگاه سیاسی؛ سلسله مراتب، توزیع قدرت و نظام اداری و اجتماعی حاکم بر آن مد نظر است. آنچه در این تحقیق مورد نظر و کنکاش است، مسیر شکل گیری و تحول شهر در طول تاریخ با یک نگاه توصیفی، تحلیلی و جامعه شناختی خواهد بود.
در یک نگاه کلی و با یک بررسی تاریخی و جامعه شناختی از مباحث شهر و شهرنشینی دیده می شود که پس از کشف فلز و تقسیم و متنوع شدن کار، قشر صنعتگر در این اجتماعات (شهر) به وجود آمده و به تبع آن، انبار کردن محصول و مازاد تولید، مبادله، اقشار اجتماعی، خط و سازمان اجتماعی شکل می گیرد. بدین طریق، با ایجاد تخصص و حرفه و پیدایش قشر و طبقه و اختراع خط و ایجاد سازمان اجتماعی با عنوان حکومت، «شهر و شهرنشینی» شکل گرفت؛ زیرا شهر، چیزی نیست جز مجموعه پیچیده ای از اقشار، طبقات، حِرف، سازمان های اجتماعی، تخصصها و هماهنگی آنها در یک فضای جغرافیایی معین. در واقع، شهرنشینی، فرآیندی است که در آن «تغییرات اجتماعی، نوگرایی و تمرکز جمعیت» صورت می گیرد.
آن طور که از متون تاریخی بر می آید؛ در حدود ۲۵۰ سال قبل از میلاد، از قوچان با نام های (آساک –آساآک -آشاک و آراسکا) یاد شده است، که این شهر در طی ادوار مختلف بر اثر حوادث طبیعی قهری و سیاسی دستخوش تغییراتی شده است. قوچان قدیمی ترین شهر خراسان بزرگ، قدمتش به حدود ۲۵۰ سال پیش از میلاد بر می‌گردد. از صدر اسلام تا اوایل تسلط قوم مغول به اسامی آساآک، آشاک، آرسکا، استوا، خوجان، خبوشان یاد شده است و سلسله اشکانی از ۲۵۶ سال قبل از میلاد تا ۲۲۴ میلادی بر ایران حکومت داشته‌اند. اولین پایتختش در حوالی قوچان امروز بوده است.
شهر قوچان در زلزله پیاپی سالهای ۱۳۱۱و ۱۳۱۲ ه. ق. در هم ریخت و سیل ۱۳۵۵ ه. ش. نیز زخم دیگری بر سینه مردمان مقاوم و صبور این خطه وارد آورد و خانه‌های شهر قدیم (قوچان عتیق) را به آوار تبدیل کرد که در همان سالهای وقوع زلزله، شجاع الدوله محمد ناصر خان پس از تهیه زمین در حدود ۱۲ کیلومتری شهر مخروبه مکانی را برای ایجاد شهر جدید در نظر گرفت.
دشت قوچان و حوزه رود اترک در مجاورت ارتفاعات هزار مسجد، شاه جهان، عامل مهمی در پیدایش تمدنهای پیشرفته حداقل در هزاره چهارم قبل از میلاد و پس از آن بوده و بدلیل اقلیم مناسب و خاک حاصلخیز از گذشته‌های دور تا به امروز مورد سکونت قرار گرفته است و بدلیل موقعیت جغرافیایی آن در مسیر جاده آسیایی و ترانزیتی کشورهای آسیای میانه از معبر گمرک باجگیران همیشه مورد توجه بوده است.
شهر قوچان بدلیل موقعیت تاریخی از جمله دارا بودن ۱۴۰ اثر تاریخی و داشتن ۳۲ اثر ثبت شده در فهرست آثار ملّی و ۲۰ منطقه جذاب گردشگری و موقعیت خاص آن از گذشته مورد توجه بوده و عالمان، عارفان و اندیشمندان و شعراء و پهلوانان صاحب نامی همچون آقا نجفی قوچانی، جعفر قلی زنگلی، استاد قشیری، نوعی خبوشانی، صحرایی، بهادری و شکفته بوده است (آشنایی با جاذبه‌های گردشگری قوچان،۱۳۹۲: ۳-۴).
بدینسان، تلاش نگارندگان در این نوشتار بر آن است تا دوره های تاریخی شهر قوچان و تغییرات صورت گرفته در این شهر را بررسی نموده و به تحلیل دلایل افت و خیزهای شهر قوچان در طی دوره های مختلف – از دوران پیش از اسلام تا دوران معاصر- بپردازند و در نهایت، با توجه به تاثیرات کلیه عوامل موثر در ایجاد و توسعه شهرهای ایرانی، به ویژه شهر قوچان، پیشنهاداتی را ارائه نماید تا شهری توسعه یافته و آباد داشته باشیم.
لذا برای رسیدن به این هدف، پژوهش حاضر درصدد پاسخگویی به این سوال کلی است که روند شکل گیری و تحولات شهر قوچان در طی دوره های مختلف تاریخی چگونه بوده و چه عواملی موجب تسریع و یا کندی توسعه این شهر گردیده است.

پیشینه تحقیق
معماری و شهرسازی کشور ایران، دارای سابقه و پیشینه زیادی است که از آن جمله می توان به معماری و شهرسازی شهرهایی چون اصفهان، همدان، یزد و…، نام برد؛ که بسیار جذاب و حیرت آور بوده و همواره شاهد حضور گردشگران علاقمند ایرانی و خارجی از نقاط دور و نزدیک به این شهرهای ایرانی می باشیم. بدینسان هر گروه از محققان گردشگر، بسته به نوع تخصص و دانش خود به این مقوله پرداخته است. برای بیان این گفته، تاکنون مطالعات زیادی صورت گرفته که از آن جمله می توان کتابها (مانند سفرنامه ها و…) و مقالات علمی نگارش شده درباره نحوه شکل گیری شهرهای ایرانی اشاره نمود. اما متاسفانه در خصوص شهر قوچان، تحقیقی به صورت مفصل و با موضوعیت پژوهش حاضر انجام نگرفته و یا اگر هم تهیه شده، بسیار مختصر و اجمالی در باب برخی از ویژگیهای این شهر و معرفی آثار و بناهای تاریخی آن می باشد. بنابراین، جهت آشنایی هر چه بیشتر با نوشته های گرانقدر دیگران در حوزه های علمی مختلف، به بررسی پیشینه های تحقیق مرتبط با موضوع و محدوده مطالعاتی تحقیق حاضر پرداخته شده است؛
• کتاب: ایران در عهد باستان، تالیف محمدجواد مشکور (۱۳۶۳)؛ کتابی است درباره تاریخ سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران در دوره باستان و در عهد حکومت های اشکانیان، هخامنشیان و…، می باشد که در بطن کتاب و توصیف دوره های تاریخی، اشاراتی به شهرهای ایرانی منجمله شهرهای واقع در ارتفاعات شمالی خراسان، “آساک” یعنی شهر قوچان می نماید.
• کتاب: اترکنامه تاریخ جامع قوچان، تالیف رمضانعلی شاکری (۱۳۶۵)؛ این کتاب در واقع مقدمه ای در جهت شناخت یکی از شهرهای مرزی کشور ایران است که در مجامع پژوهشی شهرهای خراسان می تواند رهیابی در زمینه های اجتماعی و مردم شناسی این سرزمین باشد. اترکنامه، کتاب مفصل و جامعی است که دور نمای از شهر، مردم و آثار تاریخی قوچان در دوره های تاریخی قبل و بعد از اسلام، به ویژه در دوره های قبل از اسلام تا حمله مغول و از عهد مغول تا عصر مشروطیت را به تصویر می کشد.
• کتاب: شهرهای ایران، تالیف محمدیوسف کیانی (۱۳۶۶)؛ شهرهای ایران، عنوان مجموعه ای ۵ جلدی است که یکی از گنجینه های ما در باب شهرسازی و برنامه ریزی شهری است که درباره شهرهای ایران از حدود هزاره ششم تا اول ق.م، که تاریخ شهرسازی دوره های ایلامی، اشکانی، ساسانی و نیز دوره اسلامی را در بر می گیرد. در جلد دوم این مجموعه کتب، که نظری اجمالی به شهرنشینی و شهرسازی در ایران شده، اشاراتی نیز به شهر قدیمی قوچان (قوچان عتیق) شده است.
• کتاب: زبان (گویش) مردم قوچان، تالیف عبداله طاهرزاده (۱۳۸۸)؛ این کتاب، در حوزه فرهنگ و مردم شناسی بوده که در آن، ضمن آشنایی با گویش مردم شهر قوچان و مهم ترین واژگان رایج در این گویش، با آداب و رسوم، اعتقادات و خرافات، ترانه های محلّی و ضرب المثل های این مردم نیز آشنا شده و اشاراتی نیز به برخی از بناهای فرهنگی- مذهبی این شهر می کند.
• مقاله: تحلیل و برنامه ریزی «شهر دوستدار کودک» (CFC) از دیدگاه کودکان (مطالعه موردی: قوچان)، نگارندگان اکبر کیانی و علی اسماعیل زاده (۱۳۹۱)؛ این مقاله به صورت توصیفی- تحلیلی بوده که در آن با استفاده از روش مشارکتی، نظرات و نقاشی های کودکان در ارتباط با وضعیت معماری و شهرسازی قوچان و محیط زندگی شان جمع آوری و تحلیل شده است. این مطالعه موردی نشان می دهد که شهر قوچان، گامهای نخستین را جهت تحقق شهر دوستدار کودک طی می کند.
با توجه به پیشینه موضوع، می توان دریافت که در خصوص نحوه شکل گیری شهر قوچان با دیدگاه معماری و شهرسازی، و توجه به تمامی دوره های تاریخی آن- از قبل از اسلام تا بعد اسلام و حتی در قرون معاصر- علیرغم سابقه طولانی این شهر، تحقیقات اندکی انجام شده است. لذا کمبود شدید منابع اسنادی در باب شهر تاریخی قوچان، نگارندگان را بر این داشت که به بررسی و تحلیل نحوه شکل گیری شهر قوچان و تبیین عواملی که موجب کندی یا تسریع توسعه این شهر تاریخی شده است، بپردازند.

روش تحقیق
این تحقیق با توجه به ماهیت موضوعی آن برای پی بردن نحوه شکل گیری شهر قوچان دنبال شده است؛ بر این اساس پژوهش حاضر به لحاظ هدف، در زمره تحقیقات عملی- کاربردی بوده و به لحاظ ماهیت و روش از نوع توصیفی- تاریخی قرار می گیرد. روش مطالعه و گردآوری داده ها در این پژوهش از نوع کیفی و با رویکرد تحلیل گفتمان، تاریخ شفاهی و روایتی می باشد که در آن ضمن مطالعات کتب تاریخی و بررسی شواهد، نقشه ها و آمارنامه های معتبر دولتی، از مطالعات میدانی نیز در قالب مشاهدات عینی و مصاحبه، استفاده شده است. قلمرو مکانی تحقیق، شامل مطالعه خود شهر قوچان یا آساک قدیم بوده و به لحاظ بازه زمانی نیز، محدوده ای بین دوره های قبل از اسلام (پارتها و اشکانیان و…) تا دوره های معاصر را در بر می گیرد. گفتنی است، کمبود منابع مکتوب معتبر، تخریب بسیاری از آثار و بقایای معماری و شهرسازی قوچان، به ویژه در بافت و هسته اولیه شهر در طی سالیان اخیر و…، از جمله مشکلات و تنگناهای فرایند انجام این تحقیق بوده است.

قلمرو مکانی تحقیق
قوچان یکی از شهرهای استان خراسان رضوی است. خود شهر در ۱۴۸ کیلومتری شمال غرب مشهد، مرکز استان قرار دارد (آشنایی با جاذبه‌های گردشگری قوچان،۱۳۹۲: ۳-۵). شهرستان قوچان در فاصله ۱۳۰ کیلومتری مشهد مقدس و در مسیر جاده آسیایی و شمال شرقی کشور قرار داشته و با مختصات جغرافیایی بین ۵۲-۵۷ تا ۰۸-۵۹ طول شرقی و ۳۸-۳۶ تا ۴۱-۳۷ عرض شمالی واقع شده (استانداری خراسان، ۱۳۸۷) و محدوده آن از شمال به درگز و کشور ترکمنستان و از جنوب به نیشابور و از شرق به چناران و از غرب به فاروج منتهی میگردد و از معبر گمرک باجگیران به کشورهای آسیای میانه متصل گردیده و دارای ۲۸ کیلومتر مرز بین المللی با کشور ترکمنستان میباشد (سرشماری نفوس و مسکن، سال ۱۳۸۵). ارتفاع متوسط این شهر از سطح دریا حدود ۱۳۵۰ متر بوده و با قرار گرفتن در بین ارتفاعات هزار مسجد و آلاداغ، دارای آب و هوای معتدل و سرد میباشد (رزم آرا، ۱۳۷۵: ۳۰۷).

ادبیات تحقیق
مقوله شهرسازی و شهرنشینی در ایران دارای سابقه طولانی می باشد. شهر زیستگاهی برای زندگی دسته جمعی، تجارت، دادوستد، حکومت داری و…، بود. در این بین تجمع افراد برای زندگی یکجانشینی که اساس تشکیل شهر است، بر اساس قواعد و ویژگی هایی شکل می گرفت. به طوری که، ویژگی های دوران آغاز شهرنشینی در دنیای باستان، کاوشهای انجام شده را می توان اینگونه معرفی نمود؛
۱٫ وسعت یافتن روستاها بر اثر رشد جمعیت،
۲٫ وجود اضافه محصول فراورده های کشاورزی، دامپروری در منطقه تا حدی که بتواند پاسخ نیازهای مردم غیر کشاورز را بدهد،
۳٫ وجود پرستشگاهی که مورد پذیرش جمع وسیعی از ساکنان منطقه باشد،
۴٫ پیشرفت علم و صنعت (در زمینه سفالگری، فلزکاری، بافندگی، ساختمان، ابزار سازی و…) و ایجاد تخصص در کارها و پیشه ها و نیز پیشرفت در زمینه کارهای هنری، تصویری، مجسمه سازی و پدید آوردن هنرهای نمایشی،
۵٫ رشد دادوستد و بازرگانی در سطح منطقه و فراتر از آنکه منجر به ایجاد بازار و مکان هایی برای عرضه کالا مبادله دادوستد باشد،
۶٫ وجود خط و نوشته و نیز کشف اعداد و توان بکار بردن حساب وکتاب و انجام محاسبه در زمینه های مختلف،
۷٫ ایجاد “دولت” و سازمان سیاسی که امر اداره جامعه و تنظیم ضابطه ها و رعایت اجرا آنها و حفاظت از زیستگاه را در برابر تجاوزهای خارجی و برقراری نظم اجتماعی و گرفتن مالیات و…، را بر عهده داشت،
۸٫ پیدایش گروه های اجتماعی با نقش ها و منزلت های مختلف،
۹٫ کشف و بکار گرفتن وسایل و شیوه اندازه گیری طول ها، رویه ها، حجم ها و وزن ها،
۱۰٫ توجه دقیق به پدیده تقویم و به خدمت گرفتن ابزارهای مناسب برای اندازه گیری دقیق تر زمان، مانند ساعت آفتابی و آبی، به منظور ایجاد هماهنگی لازم در فعالیت های ساکنان شهر،
۱۱٫ فعالیت های گسترده و جمعی برنامه ریزی شده با نظارت دولت، سازمانهای سیاسی برای حفاظت از زیستگاه در برابر عوامل طبیعی، چون سیل و طغیان فصلی، خشکاندن باتلاقها و…،
۱۲٫ ایجاد و سازماندهی نیروهای دفاعی و جنگاور برای مقابله با تجاوزهای دیگران،
۱۳٫ ایجاد و گسترش فضاها، واحدها و ساختمان های مختلف مانند میدانها، بازارها و شبکه های ارتباطی، برج و باروی دفاعی، ایجاد زیستگاه درون بارو و…، (کیانی،۱۳۶۶: ۶۱-۶۲).
تقسیم بندی کلی شهرهای ایران و نحوه شکل گیری آنها:
شهرهای ایران را می توان به سه دوره کلی تقسیم بندی نمائیم؛
– دوره اول: شهرهای ایران عصر باستان،
– دوره دوم: شهرهای قدیمی دوران اسلامی.
– دوره سوم: شهرهای ایرانی نوساخته و پرداخته (شهر مدرن یا گسترده)( کیانی،۱۳۶۶: ۷۳).
در این میان؛ شهرهای ایران عصر باستان، شهرهایی بودند که بانیان آنها شخصیت هایی اساطیری داشته و شهرهایی که اولین سازندگان آنها را دیگر نمی توان باز شناخت؛ زیرا نام و نشانشان را رویدادهای تاریخی ناخوان نموده اند. در این دوران، در ایران زمین از نظام اداری- اجتماعی معینی برخوردار بودند. همچنین در این شهرها، اندیشه ها و تدبیرهایی که زاده اصولی تجربی اند و پایبند به اخلاقیات و به ادیان، ناظر به مظاهر طبیعت اند و قائم به نمادها و مفاهیم، ارزش ها و اصولی که الهی بشمار می روند، در نظامی که در همه چیز استیلا دارد، تجلی می کنند. در واقع، شهر کلیتی به شمار می آید که پدیده های شکل دهنده و سازنده اش در دو سوی متقابل و مکمل، در برانگیختگی که بی پایان می نماید، شرکت مستمر دارند و این پدیده ها به دو رده ی اصلی تقسیم می شدند؛ الف) آنها که به امور اجرایی و به جهان ملموس و روز مره و به معیشت مردمان و به چگونگی های استقرار آنان در سرزمین ها و در شهرها مربوط اند، و ب) آنها که به جهان دیگر، به دنیای الهی و معنوی به ارزش های انسانی ملهم از ادبیات اساطیری و از ادبیات هنری به جهان ناملموس و دست نیافتنی به “متافیزیک” و به تصورهای آرمانی و…، می نگرد.
به طور کلی؛ شهرهای باستانی ایران، مکانی برای نگهداری و جمع آوری ثروت مالی و نیروی نظامی و نیز نیروی تولیدی بودند. در دوره های بعد نیز، شکل گیری شهرهای ایرانی به دو شیوه کلی شکل گرفت: ۱) گسترش و رشد روستاهای کهن، و۲) شهرهایی که در آن زمان تازه بنیان نهاده شدند. رشد روستاها و تبدیل آنها به شهرکها و شهرها منطق خاص خود را دارد، مانند هگمتانه. ولی درباره شهرهای تازه بنیان نهاده شده باید به این امر توجه داشت که بدون شک آنها حاصل تجربه های دوران های گذشته تر خود هستند؛ مانند شهر سوخته در سیستان. در این بین، بسیاری از شهرهای ایران، بر طبق افسانه ها، بنیادشان به پادشاهان دوران اساطیری ایران نسبت داده شده اند؛ مانند کرمان را به گشتاسب، اسفراین را به اسفندیار، و سبزوار را به بهمن پسر اسفندیار، و قوچان )آساک( را به اشک، موسس سلسله اشکانیان نسبت می دهند (همانجا: ۷۷-۷۹).

تقسیم بندی شهرها بر اساس شیوه شکل گیری:
۱) روستا- شهرها: همان گونه که بیان شد، این شهرها از گسترش روستاها پدید آمدند. شرایط مطلوب و منابع آب و زمین و چراگاه و نیز افزایش جمعیت روستاها و نزدیک بودن چند روستای قدیمی، پیدایش پیله وری، همگی بافت این شهرها را تشکیل داد. این روستاها عموماً در منطقه ای حاصلخیز و مرکز حکومتی مهمی را در بر می گرفتند.
۲) شهرهای تازه بنیاد: در مورد شهرهای تازه بنیاد، با پدیده ای برخورد می کنیم که بدون وجود آن امکان شکل گیری و بنیان گذاری و یا رشد آنها میسر نمی شده است. این پدیده عبارت است از حضور یک سازمان سیاسی به نام حکومت یا دولت که نقش سازمان دهی و اداره جامعه و تهیه قوانین و ایجاد و تنظیم ضابطه ها و نظارت بر اجرای آنها و جلوگیری از تجاوزها و برقراری نظم اجتماعی و حفاظت از شهر و واحدهای وابسته به آن در برابر تجاوزهای دیگران، ایجاد حصار و استحکامات و به خدمت گرفتن نیروهای دفاعی، حمایت از فعالیت های بازرگانی، فراهم ساختن موجبات رشد صنعت، جمع آوری مالیات و بسیاری از موارد دیگر را به عهده داشته است (دوبواز، ۱۳۴۲: ۶-۷).
با نگاهی به شهرهائی که در ایران از سه هزار سال پیش از میلاد شکل گرفته اند، به این موضوع می رسیم که ایجاد و شکل گرفتن بافت و کالبد شهر و بخشهای اساسی و شبکه بندی آنها همه و همه بر اساس طرحهای از پیش مطالعه شده بوجود آمده اند. موقعیت بناهای عمده شهری و ارتباطشان با یکدیگر و فضاهای باز میان آنها نیز روشنگر این امر است که از جنبه های مختلف، موقعیت مکانی آنها بررسی شده و پیوند هر یک با دیگری و مجموعه، مورد نظر بوده است. به طوری که، آساک پایتخت اشکانیان در قرن سوم پیش از میلاد؛ زمانی که پارتها بر ایران به حکومت رسیدند، نمونه بارز این گونه شهرها هستند، که شهر قوچان (آساک) در حاشیه رودخانه اترک و در نزدیکی آتشکده آذر برزین مهر شکل گرفته و سپس توسعه یافته است (همانجا: ۸).

عوامل مؤثر در پیدایش و شکل گیری شهرهای تازه بنیاد، در دوران باستان:
به طور کلی، شهرهایی را که در پی ظهور نهاد حکومت در دوران های مختلف تاریخی ایجاد شده اند به دو گروه می توان تقسیم نمود؛
الف: شهرهایی که حاصل گسترش یافتن زیستگاه های آباد قبلی بوده اند و با ایجاد تغییرات به نسبت عمده در یک زمان معین شکل گرفته اند؛ سپس این شهرها در جهت نقشی که بر عهده داشته اند، در طول زمان رشد یافته یا در یک مقطع معینی از ادامه زندگی بازمانده اند.
ب: شهرهایی که برای نخستین بار بنیانگذاری شده و یا اگر بر روی یک زیستگاه قدیم پایه گذاری شده اند؛ بافت قدیم این شهرها، به طور کامل در نقشه و طرح جدید هضم شده و هویتی به جای نمانده است (کیانی،۱۳۶۶: ۸۸).
همانگونه که گفته شد، آغاز دوران شهرنشینی بر اساس یک سری از عواملی بود که هر کدام از این عوامل به اهمیت شهر و پیشرفت شهر در دوران باستان کمک شایانی می نمود؛ حال در جهت پیشرفت شهرها، عوامل دیگری نیز نقش آفرینی می نمودند که رشد و توسعه شهرها را به همراه داشتند، این عوامل عبارت بودند از؛

• شرایط مناسب جغرافیایی:
از عوامل مهم رشد شهرها شرایط مناسب جغرافیایی می باشد. دسترسی به آب کافی، در امان بودن از طغیان رودخانه ها، وجود زمین های مناسب کشاورزی و دامداری، داشتن زمین های مسطح و بایر و راه های مناسب از اهم این عوامل به شمار می رفت.
• عامل آئین و مذهب و باورها:
انسانها ذاتاً میل به تقدس دارند؛ پس داشتن آئینی خاص برای هر یک از اقوام و ملت های جهان بسیار مورد توجه بوده است. وجود چشمه های مقدس، اعتقاد به موجودی فراتر از نیروی زمین، اعتقاد به زندگی حیات پس از مرگ، اینها همگی در زندگی گذشتگان به کرار دیده می شود؛ به طوری که این عوامل در طراحی معماری بناها، شبکه بندی و چگونگی بافت آنها نیز نقش تعیین کننده ای داشته است. به عنوان مثال: در طراحی چغازنبیل مشاهده می شود که عامل آئین و مذهب در طراحی معماری زیگورات بسیار مشهود بوده است و یا طراحی تپه هگمتانه، حس تقدس و عالم وحدانیت در نظر گرفته شده است.
• عامل پدافندی و نظامی:
عامل امنیت، از عوامل مهم شکل گیری شهرها به شمار می آید. زمانی که شهری در خطر هجوم نیروهای بیگانه قرار دارد، مسلماً نمی تواند پیشرفت نماید، از دیرباز یکی از عوامل مهم عدم پیشرفت برخی شهرها، تاخت و تاز بی شمار به آن و تخریب بناهای معماری و عناصر شهری آن می باشد. به همین جهت شهرها با توجه به موقعیت قرارگیری، شکل منطقه از نظر پستی و بلندی و عوامل دیگر جهت مقابله با عامل هجوم، تدابیری برای آن اندیشیده می شد. گاهی با کندن خندق به دور شهر (مانند شهر شوش) و یا بلندی و سترگی حصار شهر (مانند چغازنبیل) در دوره ایلامی، حصارهای شهرهای آشوری، قلعه های تو در توی هگمتانه در دوران مادها که بر روی تپه ای استراتژیک قرار گرفته و جهت جلوگیری از هجوم بیگانگان پنج قلعه با ارتفاع متفاوت درون یکدیگر ساخته شده و اهمیت هر یک از قلعه ها با توجه به مرکزیت آن تعیین می گردید و حاکم شهر، در آخرین قلعه میانی قرار داشت، تا بیانگر سلسله مراتب قدرت و ایجاد امنیت بیشتر را سبب گردد. همچنین، این عامل در دوران ساسانی، با به کار بردن طرحهای دایره ای شکل و وجود برج های نگهبانی پیرامون شهر به وقوع می پیوست.
• عامل بازرگانی:
رشد و دگرگونی شهرهای قدیمی از حدود هزاره پنجم پیش از میلاد به اعتبار عامل بازرگانی نیز مرتبط می شد. بازرگانان از عواملی هستند که جهت پیشرفت شهرها نقش بسزایی دارند. کاروان های بازرگانی در مسیر خود با گذر از شهرها و دادوستد در شهرها عامل توسعه شهری می شدند. به طور مثال: هگمتانه، به دلیل قرارگیری در سر راه ارتباطی جنوب، غرب و شمال، محل عبور کاروان های بسیاری بود که این عامل موجب پیشرفت اقتصادی شهر در مقاطعی از تاریخ شده است.
• عامل سیاسی و حکومت اداری:
رشد شهرها که از یک روستا گسترش یافت، نتیجه همین عوامل سیاسی و حکومت اداری نیز به شمار می رفت. زیستگاه های سیاسی، باعث پیشرفت زندگی شهری می شدند. این عامل باعث می شد تا توان و قدرت سیاسی شهر افزایش یافته و به دنبال آن، گسترش شهر را به دنبال داشته باشد.
• عامل تشریفات و برگزاری مراسم:
وجود تشریفات شهری و برگزاری مراسمات و آئین ها، در شهرهای توسعه یافته مشاهده می شود .برگزاری آئین های مذهبی در شهرهائی همچون هگمتانه به شناساندن شهر و مشهور نمودن شهر در منطقه کمک می نمود. نمونه دیگری از این مراسمات و برگزاری آئین های فصلی و مناسبتها را در پارسه مشاهده می کنیم.
در مجموع؛ عواملی که بیان شد، در جهت گسترش و استراتژیک نمودن شهرها در کشور ما نقش بسزایی دارند. لذا ما این عوامل را در یافته های تحقیق و در شکل گیری و گسترش شهر قوچان، از ابتدای شکل گیری و تمدن شهری مورد بررسی قرار می دهیم.
یافته های تحقیق:
• قوچان از نظر سیاحان و گردشگران خارجی:
در نوشته‌های تاریخی آمده است: آساک نام شهری بود از دهستان یا کوهستان خراسان همانجا که پارت نامیده می‌شود و بانی آن اشک اول بوده است. ایزید ور خاراکسی معتقد است که قدیمی ترین پایتخت پارتها در محلی به نام استاکا یا ارسکا در منطقه قوچان کنونی بوده بعد از نام آساک و ارسکا از استو و استوا نام برده شده است (مشکور، ۱۳۶۳: ۳۹).
بعضی بر این عقیده‌اند که محل اقامت خانواده اشکانی در آساک بود و این اسم از آنجا آمده و به اشاک و ارشک و اشک و اشکانیان تبدیل شده است. داریوش بزرگ در کتیبه خود پارت رزا با زرنکا و هرات و سارگارتی که در کویر لوت واقع بود با گرگان ارتباط می‌دهد طول این ولایت از مغرب به مشرق ۴۸۰ کیلومتر و عرض آن ۲۰۰ کیلومتر و سطح پارت اصلی ۹۶۰۰۰ کیلومتر مربع وسعت داشته است. سه رشته کوه این ناحیه را در میان گرفته است. دامان کوه یا کوههای اکراد که دامنه اش به سمت کویر خوارزم کشیده می‌شود. «در حقیقت سلسله جبال شمالی» دیگری آلاداغ و میرابی در وسط به اسم کوههای جغتای یا کوههای جوین در جنوب ادامه دارد (همانجا،۴۰-۴۲). اشک نخستین بار در شهر آساک و حدود قوچان فعلی، پادشاهی خود را اعلام کرد. نیلسون دوبوار می‌نویسد اندراگوراس که از قبل انطیوکوس دوم بر پارتیا حکومت می‌کرد در این کشمش مقتول و ظاهراً ارساسیس در شهری به نام آساک که در نزدیکی قوچان در وادی اترک واقع بود تاج شاهی بر سر نهاد (فن گوتشمید، ۱۳۸۸: ۳۹-۴۰).
توصیف لرد کرزن انگلیسی از قوچان: لرد کرزن سیاستمدار معروف انگلیسی که در سال ۱۸۸۹ میلادی مطابق با سال ۱۳۰۷ قمری، به ایران و شهر قوچان سفر کرده است؛ درباره حکومت و مردم قوچان چنین می گوید: (( قوچان از پنج مرکز اصلی اسکان در خراسان با مردمانی کرد، که فقط سه تا مراکز آن تاکنون باقی مانده است: ۱- قوچان، ۲- درگز، ۳- بجنورد. و … ))(به نقل از شمیم، ۱۳۱۲: ۲۴).
کلاویخو اسپانیایی در سفرنامه خود می نویسد: (( آنگاه پنجشنبه اول ژانویه ۱۴۰۵ میلادی به شهری رسیدیم، در آن سوی کوهستانها، در دشتی واقع بود. این شهر خبوشان نام دارد و حصاری ندارد … خبوشان نخستین شهر استان ماد است و…))(کلاویخو، ۱۳۶۶: ۲۰۷).
گای لسترینج خاور شناس انگلیسی در کتاب جغرافیای تاریخی سرزمین های خلافت شرقی می نویسد: (( در جلگه باتلاقی که رود اترک از آن جا بر می خیزد و به سمت باختر جاری شده و سپس به طرف شرق بر می گردد و دو رود مشهد از آن جا سرچشمه می گیرد، شهر قوچان واقع است که در قرون وسطی آن را خبوشان و خوجان می گفتند … ))(لسترینج، ۱۳۳۷: ۴۱۹).
هانری رنه دالمانی فرانسوی در سال ۱۹۰۷ میلادی از راه عشق آباد به ایران و شهر قوچان آمده و شهر قوچان را چنین توصیف می کند: (( قوچان شهری مهم، تقریباً ۱۲۰۰۰ نفر جمعیت دارد، این شهر سابقاً دارای حصار و برجی محکم بوده که جد و پدر امیر حسین خان ایلخانی در اطراف آن ساخته بود که قسمتی در اثر زلزله در سال ۱۸۷۲ میلادی ویران شد و اطراف آن تعداد زیادی یخچال های مخروطی دیده می شود … ))(شاکری،۱۳۶۵: ۵۹).

• شکل گیری شهر قوچان
قوچان در دوره پیش از اسلام:
هسته اولیه شهر قوچان در کنار رودخانه اترک و در محلی در نزدکی شهر کنونی شکل گرفته است. این شهر توسط اشک اول بنا نهاده شده و این پادشاه تاج گذاری خود را در این شهر انجام داد (ستوده، ۱۳۵۱: ۱۵۷). استاونه که قوچان را نیز شامل می شود، یکی از ساتراپ های هجده گانه دوره اشکانی بوده و خبوشان فعلی یکی از شهرهای آن به شمار می رفت (فن گوتشمید، ۱۳۸۸: ۴۴-۴۶).
بنا بر گفته جغرافیدانان قرون اولیه اسلامی، استوا در محل قوچان کنونی به معنی سرزمین بلند بوده و در خاور استوا- استوانیا واقع است و منطقه بسیار حاصلخیزی است. لذا چنین استنباط می شود که ” استوا “و ” آساک ارشکیه” یکی است و محتمل است که در حدود یک قرن پس از روی کار آمدن پارتها با توسعه آبادی ها و احداث شهرهای جدید “آساک ارشکیه” به دو شهر منقسم شده باشد و پس از گذشت زمان ارشکیه رو به ویرانی رفته و استوا تا مدتی خود را حفظ کرده است (مشکور،۱۳۵۰: ۲۴).
قوچان در دوره اسلامی:
قوچان از صدر اسلام تا اوایل تسلط قوم مغول اسامی استو- استوا- خوجان و خبوشان نامیده می شود. این شهر در زمان حمله مغول به کلی ویران شده و به قول عطا ملک جوینی: (( هلاکو خان مغول، این شهر را تعمیر نمود… ))(اعتمادالسلطنه،۱۳۶۴: ۳۶).
در زمان شاه عباس اول به علت حملات متعدد اقوام ترکمن، قزاق و ازبک به سرزمین های شمال خراسان، شاه تصمیم به مهاجرت تعدادی از طوایف کرد به خراسان نموده و به فرمان شاه در منطقه کوکان قوچان شهری بنا شد و یکی از ایلخانان کرد به فرمانداری آنجا منصوب گردید (همانجا: ۳۶-۳۸).

قوچان در دوره قاجار:
در سال ۱۲۶۷ هجری قمری، زلزله ای مهیب آمد و شهر خبوشان را خراب کرد و افزون از ۲۰۰۰ نفر زیر آوار هلاک شدند، تاریخ این داهیه را ((قوچان خراب شد)) یافتند. پس از این واقعه خانه ها را عمارت کرده و در حقیقت شهری تازه در ۱۰ کیلومتری شهر جدید، در روستای شهر کهنه در دهستان قوچان عتیق که امام زاده سلطان ابراهیم (ع) در آن مدفون است بنا کردند. شهر جدیدی که دارای۴۰ برج، ۸ محله، ۲۰ مسجد و ۱۰ گرمابه بود، بنا کردند و در سال ۱۲۸۸ه.ق، زلزله مهیب دیگری روی داد و خرابی فاحشی به بار آورد و تمامی شهر را ویران نمود. متاسفانه در سال ۱۳۱۲ ه.ق ، بار دیگر، در اثر زلزله ای مهیب، این شهر آسیب دیده و دوباره ویران شد. تا اینکه در سال ۱۳۱۳ ه.ق، شهر کنونی به کمک محمد ناصر خان شجاع الدوله- رئیس ایل زعفرانلو- توسط مهندسان روسی، در ۱۲ کیلومتری شهر کهنه بنا گردید (گنجی،۱۳۷۲: ۸۹).

روند شکل گیری شهر قوچان جدید دوره پهلوی تا انقلاب اسلامی:
فاجعه دردناک زلزله های تاریخی و متوالی سال های ۱۳۱۱و ۱۳۱۲ ه.ق، قوچان قدیم- با تلفات وحشتناک جانی و مالی آن- سرانجام محمد ناصرخان شجاع الدوله حاکم وقت و بزرگانی از مردم قوچان که از این حادثه در امان مانده بودند- به این فکر انداخت که اصولاً آن شهر و دیار را ترک کنند و در نقطه دیگری از اطراف آن محدوده- مسکن گزینند. این تصمیم با اطلاع دولت مرکزی انجام یافت و با مبلغی در حدود بیست هزار تومان که از تهران به رسم اعانه رسیده بود- اراضی نظرآباد و مقداری از زمین های واگذاری شجاع الدوله را در ۱۲ کیلومتری شمال شرقی قوچان قدیم (شهر کهنه) جهت ایجاد شهر جدید خریداری کردند و نقشه آن را مرحوم سرتیپ مهندس عبدالرزاق خان بغایری- تقریباً نظیر شهر عشق آباد ترکمنستان تهیه کرد و در محل فعلی قوچان پیاده نمود. نقشه شهر جدید قوچان در سه مرحله پیاده شد . بدین وسیله شهر جدید قوچان از سال ۱۳۱۳ه.ق، مطابق با سال۱۲۷۳ه.ش، با احداث خیابان های مستقیم و خیابان های متقاطع و منظم، روی اسلوب شهری و شهرسازی ایجاد گردید.
محمد ناصر خان شجاع الدوله برای آبادی شهر جدید علاقه مخصوصی از خود نشان می داد. اغلب با حضور تصویب سه تن از علمای بزرگ آن زمان مرحوم شیخ رئیسی و حاج علی اصغر و امام جمعه به کسانی که در قوچان قدیم دارای خانه شخصی و یا دکان و حمام و کاراونسرا بودند، بر حسب نیاز از زمین های شهر جدید به رایگان داده می شد و سند آن نیز فی المجلس تحویل می گردید. شجاع الدوله هر هفته خود به اتفاق یک نفر معمار سوار بر درشکه مخصوص خود در شهر گردش می کرد و به کسانی که خسارت فراوان دیده و قادر به ساختن خانه نبودند کمک مالی می کرد. با این مراقبت و بذل و مساعدت قوچان جدید به زودی آباد شد و در سال ۱۳۳۰، قوچان دارای چهار خیابان اصلی و یک خیابان کمربندی و چهار میدان بزرگ و ۱۱۰ خیابان فرعی متقاطع گردید. طول خیابان های شمالی و جنوبی قوچان ۱۲۰متر و خیابان های شرقی و غربی۱۵۰ متر می باشد (شاکری، ۱۳۶۵: ۳۱۰-۳۱۲).
پل قدیمی شهر قوچان با قدمت طولانی، از نوع پل های بتنی معلق بوده که در سال ۱۳۰۸ ه.ش، توسط مهندسان آلمانی احداث گردیده؛ که هم باعث اتصال دو طرف رودخانه اترک و اراضی اطراف آن شده و هم باعث توسعه شهر قوچان، در دوره های زمانی بعد شده است (همانجا: ۳۱۱).

قوچان از دوران پیروزی انقلاب اسلامی تا کنون:
با پیروزی انقلاب اسلامی و عنایت و توجه انقلاب بر شهرها و روستاها و نیز روند رشد جمعیت در دهه۱۳۶۰، با توجه به سرشماری آمار نفوس و مسکن در سال ۱۳۶۵، جمعیت شهر جدید قوچان ۷۵۴۲۴ نفر بوده که با احتساب جمعیت روستایی اطراف آن، جمعیت شهرستان بالغ بر ۲۲۳۴۵۱ نفر با نرخ رشد ۲/۳ درصد می باشد (مرکز آمار ایران، ۱۳۶۵). این در حالی است که جمعیت این شهرستان در سال ۱۳۷۵به رقم ۲۳۶۸۷۵ نفر با نرخ رشد ۵ درصد رسید (همانجا، ۱۳۷۵). وسعت شهرستان قوچان ۵۳۳۸ کیلومتر مربع می باشد که در مقایسه با آمار نفوس و مسکن سال ۱۳۵۵؛ حاکی از رشد ۵/۲ برابری مساحت این شهرستان داشته که این عامل نیز، باعث رشد و گسترش روند توسعه شهری گردید. در طی سالیان اخیر، با افزایش جمعیت شهرنشین و تشدید مهاجرت های روستاییان به شهر قوچان، جمعیت این شهر بیشتر شده، به طوری که جمعیت شهری آن در سال ۱۳۸۵ به رقم ۱۷۹۶۱۳ نفر با نرخ رشد ۶ درصد رسیده که جملگی، به توسعه و وسعت روز افزون این شهر منجر گردیده است (همانجا، ۱۳۸۵). اما این روند افزایش جمعیت در سال ۱۳۹۰روند نزولی پیدا کرد، به طوری که در این سال، جمعیت شهری قوچان ۱۰۳۷۶۰ نفر و جمعیت روستایی آن به رقم ۸۳۶۳۵ نفر رسید که کل جمعیت شهرستان، بالغ بر ۱۸۷۳۹۵ نفر بوده است؛ این کاهش جمعیت ناشی از انتزاع بخش فاروج و دهستان های اوغاز و قوشخانه از قوچان بوده است (همانجا، ۱۳۹۰).
• از جمله عواملی که باعث توسعه شهر قوچان و شکل گیری بافت جدید شهری آن در طی قرن معاصر گردیده، می توان در عوامل ذیل جستجو کرد:
۱ تاسیس پل معلّق بتنی اترک که از سال ۱۳۰۸ ه.ش به بعد، باعث اتصال دو طرف رودخانه اترک و حومه های روستایی اطراف شهر شده که خود باعث توسعه شهر قوچان، در دوره های زمانی بعد شده است؛
۲ بروز سیل سال ۱۳۵۵ و افزایش ساخت و سازهای شهری با حمایت زمینداران و مالکان بزرگ شهر؛
۳ اعطای زمین های شهر جدید قوچان به رایگان، به کسانی که در قوچان قدیم دارای خانه شخصی و یا دکان و حمام و کاراونسرا بودند؛
۴ تاسیس شهرک مسکونی امام رضا (ع) در بافت جدید شهر قوچان؛
۵ تاسیس شرکتهای تعاونی مسکن متعدد از سوی ارگان های مختلف؛
۶ افزایش محدوده بافت کالبدی شهر، با پیوستن چند روستا و مناطق ییلاقی اطراف به آن- مانند روستاهای رهورد، دربادام و شارک و…، و نیز مناطق ییلاقی دره های یوسفخان، آبشار و دره سراب و…- که باعث شکل گیری و گسترش روند توسعه شهری قوچان گردیده است.
۷ احداث مجتمع توریستی- تفریحی تپه های مزرج و توسعه پارک های متعدد در شهر قوچان و نیز در حاشیه جاده آسیایی، مانند پارک های شهید فهمیده، پارک ملت، باغ ملّی و… .
با توجه به تاثیرات عوامل مذکور؛ در طی سالیان اخیر- از سال ۱۳۷۳ تا ۱۳۹۳- مساحت خود شهر قوچان از حدود ۱۰۰۰ هکتار (شاکری، ۱۳۶۵: ۳۱۲) به ۱۸۰۰ هکتار رسیده است که این افزایش مساحت، حاکی از روند توسعه شهری در اطراف هسته اولیه شهر بوده است (پورتال استان خراسان رضوی، تقسیمات سیاسی استان، ۱۳۹۳).
نتیجه گیری:
شهر و شهرسازی در کنار پدیده شهرنشینی، یکی از عوامل مهم در زندگی انسان می باشد که باعث رونق اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، امنیتی و روانی افراد جامعه می گردد. در این میان، عوامل مهمی در شکل گیری و توسعه شهرها مهم بوده که هسته اولیه شهرها را با توجه به اقلیم منطقه، افزایش جمعیت شهری و ورود مهاجران روستایی اطراف و دیگر مهاجران شهری غیربومی، مکانیابی شهر و عوامل توسعه کالبدی آن، چون نزدیکی و تجمع چند روستا در کنار هم و اتصال آنها به نواحی شهری و نیز عوامل دیگری مانند اهمیت نظامی، اقتصادی و در مسیر راه های بازرگانی بودن و…، به وجود آورده و گسترش روز افزون آن را سبب شده است. از نمونه های بارز این امر که در واقع موضوع و محدوده مطالعاتی تحقیق حاضر می باشد، شهر قوچان بوده که علاوه بر دارا بودن عوامل یاد شده، در مسیر جاده ابریشم و حاشیه رودخانه اترک نیز قرار گرفته و باعث ایجاد، گسترش و تشدید پدیده های شهر و شهرنشینی شده است. در کنار عوامل مثبت توسعه شهری فوق الذکر برای شهر قوچان، در طی دوره های مختلف تاریخی، عوامل منفی دیگری نیز وجود داشته که باعث کندی توسعه و پیشرفت این شهر شده است که از جمله آنها می توان به مواردی چون: عوامل طبیعی- اقلیمی قهری مانند بروز زلزله های متعدد و مهیب، جاری شدن سیل و سیلاب بعلت مجاورت با رودخانه ها و وزش طوفان و گردباد، و نیز حملات اقوام و قبایل مختلف در طول تاریخ، در کنار عوامل سیاسی و تغییرات حکومتی در شهر قوچان و نواحی اطراف آن، اشاره نمود.
بنابراین در یک جمع بندی کلی، می توان بیان نمود که؛ شهر قوچان در طی قرون متمادی، از دوران پیش از اسلام، یعنی از دوره پارتها و اشکانیان تا دوره قبل و بعد از انقلاب اسلامی (دوران معاصر)، حوادث زیادی را تجربه نموده که گاهی باعث تخریب های متوالی این شهر و گاهی نیز باعث رشد و توسعه آن شده است. در این میان، مکانیابی شهر، اهمیت نظامی، اقتصادی و در مسیر راههای بازرگانی بودن و…، از مهمترین عوامل مثبتی است که در شکل گیری و توسعه شهر قوچان موثر بوده و در مقابل، عوامل طبیعی- اقلیمی قهری، مانند بروز زلزله های متعدد، جاری شدن سیل و نیز حملات قبایل مختلف و…، از جمله موثرترین عوامل منفی و زوال این شهر بوده است.
لذا با توجه به تاثیرات کلیه این عوامل (چه مثبت و چه منفی) در ایجاد و توسعه شهرهای ایرانی، به ویژه شهر قوچان، می توان پیشنهاداتی را ارائه نمود تا شهری توسعه یافته و آباد داشته باشیم، که از آن جمله می توان به عوامل و عناصر ذیل اشاره نمود:
۱٫ ایجاد مناطق جدید شهری با استفاده از نقشه های از پیش طراحی شده؛
۲٫ حفظ هسته اولیه شهر و بناهای تاریخی آن، به عنوان هویت اصلی شهر؛
۳٫ جلوگیری از ساخت و سازهای غیرمجاز در حومه شهرها؛
۴٫ استحکام بندی ساختمان های شهر با استفاده از اصول مهندسی، در کنار رعایت اصول و مبانی شهرسازی، البته منطبق با ویژگی ها و وضعیت موجود شهرها؛
۵٫ ایجاد کمربندی های شهری و جلوگیری از تمرکز بیش از اندازه بناها در هسته اصلی شهرها و… .

منابع:
– استانداری خراسان (۱۳۸۷)؛ سالنامه آماری استان خراسان، معاونت برنامه ریزی، مشهد: انتشارات سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان خراسان. – اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان (۱۳۶۴)؛ مرآت البلدان، به کوشش: پرتو نوری علاء و محمدعلی سپانلو، تهران: انتشارات دانشگاه تهران. – آشنایی با جاذبه‌های گردشگری قوچان (۱۳۹۲)؛ اطلاعات آرشیوی روزنامه همشهری، بایگانی‌شده از نسخه اصلی در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۳، بازبینی‌شده در ۲۸ ژوئیه ۲۰۱۳. – پورتال استان خراسان رضوی (۱۳۹۳)؛ تقسیمات سیاسی استان، وزارت کشور، استانداری خراسان رضوی، شهرستان قوچان (www.khorasan.ir). – دوبواز، نیلسون کارل (۱۳۴۲)؛ تاریخ سیاسی پارت ” اشکانیان”، ترجمه علی اصغر حکمت، تهران: انتشارات ابن سینا- فرانکلین. – رزم آرا، حسینعلی (۱۳۷۵)؛ فرهنگ جغرافیائی ایران آبادیها، تهران: نشریه دارالکتب الاسلامیه (بی تا). – سازمان برنامه بودجه خراسان رضوی (۱۳۸۳)، آمارنامه استان خراسان رضوی، شهرستان قوچان. – سازمان نقشه برداری کشور (۱۳۹۳)؛ قوچان، نقشه های موضوعی- شهری، شهر قوچان، مقیاس ۹۰۰۰/۱٫ – سازمان هواشناسی کشور (۱۳۹۰)؛ اداره کل هواشناسی استان خراسان، منبع آمار و داده های مرکز هواشناسی شهرستان قوچان، دوره آماری ۲۰ ساله، ۹۰-۱۳۷۱٫ – سایت رسمی کردهای خراسان، الله مزار- کرمانج (۱۳۹۲)؛ قوچان، بخش عکس، قوچان (www.ellahmezar.ir). – ستوده، حسین قلی (۱۳۵۱)؛ قلمرو دولت اشکانی، نشریه بررسی های تاریخی، شماره ۴۳، بهمن و اسفند. – شاکری، رمضانعلی (۱۳۶۵)؛ اترکنامه تاریخ جامع قوچان، تهران: انتشارات امیر کبیر. – شمیم، علی اصغر (۱۳۷۰)؛ کردستان، تهران: موسسه انتشارات مدبر. – طاهرزاده، عبدالله (۱۳۸۸)؛ زبان (گویش) مردم قوچان، تهران: انتشارات خلیلیان. – فن گوتشمید، آلفرد (۱۳۸۸)؛ تاریخ ایران و ممالک همجوار آن از زمان اسکندر تا انقراض اشکانیان، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: انتشارات ققنوس. – کلاویخو، روی (۱۳۶۶)؛ سفرنامه کلاویخو، ترجمه مسعود رجب نیا، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. – کیانی، اکبر و علی اسماعیل زاده (۱۳۹۱)؛ تحلیل و برنامه ریزی «شهر دوستدار کودک»(CFC) از دیدگاه کودکان (مطالعه موردی: قوچان)، فصلنامه علمی پژوهشی باغ نظر، مرکز پژوهشی هنر معماری و شهرسازی نظر، شماره ۲۰، سال ۹، بهار. – کیانی، محمد یوسف (۱۳۶۶)؛ شهرهای ایران، تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی. – گنجی، حسن (۱۳۷۲)؛ اطلس گیتاشناسی جغرافیا، تهران: انتشارات گیتاشناسی. – لسترینج، گای (۱۳۳۷)؛ جغرافیای تاریخی سرزمین های خلافت شرقی، ترجمه محمود عرفان، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. – مرکز آمار ایران (۱۳۵۵)؛ نتایج تفصیلی سرشماری عمومی نفوس و مسکن، استان خراسان، شهرستان قوچان. – مرکز آمار ایران (۱۳۶۵)؛ نتایج تفصیلی سرشماری عمومی نفوس و مسکن، استان خراسان، شهرستان قوچان. – مرکز آمار ایران (۱۳۷۵)؛ نتایج تفصیلی سرشماری عمومی نفوس و مسکن، استان خراسان، شهرستان قوچان. – مرکز آمار ایران (۱۳۸۵)؛ نتایج تفصیلی سرشماری عمومی نفوس و مسکن، استان خراسان، شهرستان قوچان. – مرکز آمار ایران (۱۳۹۰)؛ نتایج تفصیلی سرشماری عمومی نفوس و مسکن، استان خراسان، شهرستان قوچان. – مشکور، محمد جواد (۱۳۵۰)؛ پارتها یا پهلوانان قدیم، تهران: انتشارات دانشسرای عالى. – مشکور، محمد جواد (۱۳۶۳)؛ ایران در عهد باستان، تهران: انتشارات اشرفی، چاپ چهارم. – م,سسه مطالعات تاریخ معاصر ایران (۱۳۹۲)؛ قوچان، بخش نمایشگاه عکس، قوچان قدیم (www.iichs.org). – وب سایت جامع شهرستان قوچان (۱۳۹۳)؛ قوچان شهر من، بخش مطالب محبوب ((www.quchani.net.

مهندس جواد گلستانی
(مقاله برگرفته شده از ویژه نامه قوچان شناسی ۲ به سردبیری حسین فیروزه)

یک نظر ارسال کنید