خانه / قوچان / بررسی بازتاب برخی از وقایع تاریخی و اجتماعی در موسیقی مقامی قوچان

بررسی بازتاب برخی از وقایع تاریخی و اجتماعی در موسیقی مقامی قوچان

Want create site? Find Free WordPress Themes and plugins.

بررسی بازتاب برخی از وقایع تاریخی و اجتماعی در موسیقی مقامی قوچان

هنر موسیقی که به جرات می توان آن را یکی ار شاخص ترین شناسه های فرهنگی مردمان یک منطقه معرفی کرد در قوچان جایگاهی بزرگ و ریشه ای سترگ دارد.این سرزمین که در درازنای تاریخ محل حضور و عبور اقوام و طوایف گوناگونی از قبیل تات ها ، کردها، ترک ها و ترکمن ها بوده یکی از غنی ترین مناطق موسیقیایی ایران زمین شمرده می شود.این موسیقی برآیند همزیستی مسالمت آمیز اقوام مختلف ساکن در مناطق شمال شرقی ایران بوده و امروزه تحت عنوان « موسیقی مقامی شمال خراسان » آوازه دارد.با بررسی ابعاد مختلف این هنر اصیل می توان گوشه های ناشناخته ی زندگانی مردم این منطقه را- که از نظر منابع مکتوب به ویژه در زمینه های تمدنی و فرهنگی بسیار کم بضاعت است – روشن ساخت.علاوه بر این، مطالعه و تحقیق در موسیقی مقامی قوچان می تواند راهگشای مطالعات مختلف تاریخی ، اجتماعی ، فرهنگی و مردم شناسی باشد.یکی از جنبه های این مطالعه و تحقیق ، بررسی بازتاب تاریخ در نواها و آهنگ های مختلف موسیقی محلی قوچان است که موضوع مورد توجه در مقاله ی حاضر است.در این نوشتار تلاش می شود تا برخی زمینه های تاریخی ، سیاسی و اجتماعی و در مجموع فلسفه ی پیدایی بعضی از مقام ها و آهنگ های موسیقی مقامی قوچان از قبیل: ، گرایلی ،درگز ، الله مزاره ، رشید خان ، لی یاری، شجاع الدوله (سر کار جان)، پری جان ، مرجان دختر کرد، سردار عوض خان و . . . مورد توجه قرار گیرد.
موسیقی مقامی شمال خراسان که موسیقی قوچان نیز بخشی از آن است ،در سال های اخیر به عنوان یکی از میراث های معنوی ایران در سازمان یونسکو به ثبت رسیده است۱ . ،این موسیقی از غنی ترین محتواها برخوردار است .سخن گفتن پیرامون موسیقی محلی قوچان با توجه به وجود اقوام و طوایف گوناگون در حوزه جغرافیایی آن چندان آسان نیست . این موسیقی که برآیند زندگی مسالمت آمیز اقوام مختلف ساکن قوچان همچون تات ها ، کردها،نرک ها و حتی ترکمن هاست ، از اصیل ترین بخش های موسیقی ملی ایران شمرده می شود. این گروه های جمعیتی که هر کدام زبان ، سنت ها و موسیقی خاص خود را دارند و در مجموع نوعی از موسیقی منطقه ای را به وجود آورده اند که تحت عنوان موسیقی مقامی شمال خراسان آوازه دارد. نوازندگان و خوانندگان شمال خراسان که شامل سه گروه بخشی ها ، عاشق ها و لوطی ها می شوند۲ با نواختن سازهایی چون دوتار ، کمانچه ، قوشمه ، نی، دهل و سرنا آه درونی خود را از تهاجمات و غارت ها ، ظلم ها و ستم ها ، خشم طبیعت و نیز لحظه های شیرین اما کم مردم سرزمین خود نشان می دهند . در این سرزمین هر گاه حادثه ای طبیعی ، هجومی وحشیانه و یا رویدادی تاریخی روی داده و یا شعله های عشق مجازی و عرفانی و یا دنیایی فروزان شده ، متناسب با آن آهنگی و تصنیفی و شعری رویش یافته است. اگر آفت به جان گوسفندان افتاده آهنگ هایی چون ‹‹لاله زار›› و اگر دشمن حمله کرده ، آهنگ هایی مانند ‹‹ الله مزاره ›› شکل گرفته اند . شعله های عشق مجازی شبانی همراه با گفتگوهای او با سگ وفادارش ‹‹بویناق››. مقام ‹‹ لو›› از قدیمی ترین مقام های موسیقی کرمانجی شمال خراسان را که از آن تحت عنوان فریاد کوهستان هم یاد می شود ، شکل داده و حرکت عاشق ترین پرنده ی خراسان شمالی ـ تورغه ـ در رسیدن به معشوق که همان ذات الهی باشد ، آهنگ عرفانی ‹‹ تورغه ›› را به وجود آورده است.
به رغم گستردگی فرهنگ موسیقیایی خراسان شمالی و -از آن میان قوچان_ به جز برخی گردآوری ها و مقالات مختصر هنوز مطالعه ای در خور این هنر که به سرعت رو به زوال است ،انجام نیافته و امید است که کسانی که دغدغه حفظ این هنر ملی را دارند ـ هنوز که یاد آخرین بخشی ها و عاشق ها از ذهن مردم خارج نشده ـ برای حفظ و اشاعه ی آن چاره ای بیندیشند.
موسیقی مقامی قوچان در برگیرنده ی دهها مقام و صدها آهنگ است . از میان این مقام ها و آهنگ ها تعداد محدودی با عناوین و اسامی مشترک مشهورند و بقیه با توجه به سلایق بخشی ها و نوازندگان و نیز متناسب با کلامی که همراه آنها خوانده می شود تحت عناوین مختلف در تاریخ نانوشته ی موسیقیایی قوچان مطرح هستند. از مهم ترین مقام های موسیقی قوچان می توان به مقام هایی چون لو ، نوایی ، شاه ختایی ، نالش ، تجنیس ، جبار ، گرایلی ، تورغه ، بلبل و کوراوغلی اشاره کرد .اگر چه واژه مقام در شمال خراسان ، معمولا مترادف با آهنگ به کار می رود۳ و گروهی از پژوهشگران آن را الگو و زمینه ی موسیقی نامیده اند۴ ، اما میان آهنگ و مقام تفاوت هایی وجود دارد. از منظر روان شادان حاج حسین یگانه و حاج قربان سلیمانی ، مقام به آن دسته از آهنگ های شمال خراسان گفته می شود که گسترده تر و پیچید تر هستند و از چندین شاخه تشکیل شده و علاوه بر شاخه ها، دارای برگ ، میوه و ریشه نیز هستند . از نظر این دو بخشی قوچانی مهم ترین مقام های رایج در منطقه قوچان و شمال خراسان عبارتند از نوایی ، تجنیس (قیامت)، گرایلی ، شاختایی و بلبل که هر کدام از قسمت ها و شاخه های متعدد تشکیل شده اند . در میان این مقام ها، نوایی گسترده ترین مقام است. بخشی های قوچان و شمال خراسان برای شروع کار نخست آهنگ نوایی را می نوازند و مهارت و چیرگی خود را در نواختن دوتار نشان می دهند . آنان سپس سراغ تجنیس که یکی دیگر از پیچیده ترین مقامات است ـ و
بخشی ها آن را در مقام حریف کش نامیده اند ـ می روند۵ . به جز از مقام های یاد شده در بالا که آنها را « شاه مقام » می خوانند، بخشی ها مقام هایی چون شاه ختایی را که معمولا با کلام های پند و اندرز گونه همراه است ، اجرا می کنند . از سایر مقام های موسیقی شمال خراسان به مقام هایی چون انجدمه و جوینی می توان اشاره کرد۶ . در مجموع از مقام ها برای بیان اندیشه ها و داستان های مذهبی و عرفانی و نیز پند و اندرز استفاده می شود .
آهنگ ها برخلاف مقام ها از پیچیدگی برخوردار نیستند و معمولاً کوتاه هستند . آهنگ ها در درون خود به آهنگ های حماسی ، عرفانی ، عاشقانه ، رزمی و بزمی و نیز آهنگ های رقص تقسیم می شوند . از معروف ترین آهنگ های موسیقیایی قوچان می توان به آهنگ هایی چون : های های رشید خان ، سردار عیوض خان ، الله مزاره ، درنا ، لاله زار ، هرایی ، خجه لوره ، پری جان ، لی یاره ، خان جانو(خان کلمیشی) ، الله خاده ،سر کار جان (شجاع الدوله)،درگز، پری جان،مرجان دختر کرد، فاطمه جان ، هی للوشوان ، ننه گل محمد ، ننه خانم ، کرم اصل خان ، زهره و طاهر ، سکینه ، گلن دیت مام ، ارمانه سیسه ، گل لمن ، عیب ایتمه گین ، مجموعه آهنگ های ابداعی شادروان اسماعیل ستارزاده ی قوچانی ، هی لوهی لو گل شروانی ، مراد چلاق ، قره دله، آت پاچان و از آهنگ های رقص به آهنگ هایی از قبیل هنگ بگان ، یک قرصه دو قرصه ، انارکی ( حاجی نارنجی)، چپه راسته ، شلنگی ، بشکن بشکن ، قالده قالده و شش قرصه اشاره کرد.
با توجه به این مقدمه ذیلاً تلاش می شود تا زمینه تاریخی و اجتماعی و فلسفه ی پیدایی برخی از مقام ها و آهنگ های موسیقی مقامی قوچان مورد توجه قرار بگیرد.

۱ آهنگ پری جان
در سال های پایانی حکومت قاجار که با ضعف و پریشانی حکومت مرکزی ایران همراه بود عده ای از گردنکشان محلی با تشکیل گروه های مسلح به خودسری و راهزنی مشغول شدند. علی خان کالتمانلو جیرستانی و برادرش تیمور در زمره ی این یاغیان بودند که در مناطق مرزی قوچان و شیروان با اجیر چندین تفنگدار برای خود تشکیلاتی به وجود آورده و به راهزنی و باج گیری مشغول بودند.علی خان در مسیر رفت و آمدهای خود از وجود دختری زیبا به نام پری از طایفه کاوانلو که در حد فاصل قوچان ودرگز زندگی عشایری داشتند آگاه شد و مانند بسیاری از جوانان منطقه خواستگار این دختر زیبا شد و چون با مخالفت دختر و خانواده اش مواجه گردید دست به دامن خداویردی سردار ( خدو سردار)از دیگر یاغیان منطقه قوچان شد۷ .وی با دادن هدایایی به خدو سردار او را در حمله به بینه کاویانلوها که در دره شاهگلدی و تندوره مستقر شده بود، با خود همراه کرد.خدوسردار و علیخان جیرستانی به اتفاق تفنگداران خود در صبحگاه یکی از روزهای بهاری سال ۱۳۰۰ ه.خ و در زمانی که مردان کاویانلو در چادرهای خود نبودند حمله خود را آغاز و توانستند پری را ربوده و از .نطقه بگریزند. با آگاهی مردان و جوانان کاویانلو از واقعه ربوده شدن پری گروهی از آنان به تعقیب خدو سردار و علیخان پرداختند و در درگیری با آنها ضمن دادن چندین کشته و زخمی شکست خورده و ناگزیر دست به دامان محمد ابراهیم خان مظفرالسلطنه روشنی زعفرانلو حاکم قوچان شدند.از آن جایی که خدو و علیخان وارد خاک ترکمنستان – که آن زمان جزو روسیه بود- شده بودند نیروهای دولتی و از آن میان نیروهای ژاندارمری قوچان و شیروان نتوانستند اقدامی انجام دهند. خدو سردار بعد از ورود به ایران در بجنورد دستگیر و در مشهد به دستور کلنل محمد تقی خان پسیان اعدام شد۸ . بعد از اعدام خدوسردار، مردان کاوانلو با همکاری علیخان بگ بیچرانلو پس از شناسایی محل استقرار علیخان کالتمانلو وارد خاک روسیه شدند و پس از درگیری و کشته شدن این فرد توسط پری کاویانلو، به این آدم ربایی خاتمه دادند.پری کاویانلو که شاهد از خود گذشتگی جوانان هم طایفه ای برای نجاتش شده بود پیشنهاد داد که برای احترام به تمامی خواستگارانش به قید قرعه به ازدواج یکی از آن ها در آید که اتفاقا قرعه به نام فقیرترین آنان یعنی خداد چوپان در آمد و بقیه خواستگاران با کمک های مالی خود زمینه ازدواج پری را با خداداد چوپان فراهم ساختند.ماجرای اسارت و سپس آزادی پری کاویانلو تا آن اندازه مورد توجه مردم بود که بخشی های منطقه در وصف شجاعت و زیبائی و از خود گذشتگی او شعرها سرودند و آهنگ ها ساختند.یکی از این آهنگ ها ، آهنگ دلنشین و پر آوازه ی « پری جان » است که توسط حجی اولاشلو هنرمند قوچانی ساخته شده است: دله منی پر ملوله پر ملوله/ پری برن ژه رسوله/ کاره پری هین و طوله پری جان/ پری برن ناو زاوانه ناو زاوانه/ شرقه شرقی پینج تیرانه/له سر پرییه بو طوفانه پری جان…۹

۲ آهنگ مرجان
این آهنگ که در نواحی مختلف خراسان به اسامی مختلفی معروف است یکی از غمگین ترین آهنگ های موسیقی شمال خراسان شمرده می شود. داستان این آهنگ به جنایت ژاندارم های منطقه چناران در اوایل عصر رضا شاهی بازگشت می کند. در یکی از آن روزها ژاندارمها در حومه یکی از روستاهای بین قوچان وچناران به زنی به نام پریشان ودختر خردسالش به نام مرجان بر خورد کردند.آن ها در کمال بی شرمی به این زن جوان تجاوز کردند.پریشان که قدرت تحمل این مسئله را نداشت در مسیر بازگشت بعد از بوسیدن روی دخترش مرجان او را به سراغ پدرش که مردان نام داشت فرستاد و سفارش کرد که چون از رمق افتادهام قدرت حرکت کردن ندارم. او پس از فرستادن مرجان به سمت پدر با فرو کردن دشنه ای در قلب، مرگ را بر زندگی ننگین ترجیح داد و خود را کشت.مردان پس از دیدن پیکر بی جان همسر تصمیم به انتقام خون او گرفت و پس از رها کردن کار و زندگی سرانجام موفق به کشتن دو ژاندارم متجاوز شد. وی سپس همراه با دخترش مرجان به کوهها پناه برد و تا چند ماه دور از چشم مأموران دولت که سخت دنبال او بودند، زندگی کرد. وی در آستانه عید نوروز مخفیانه به خانه یکی از دوستانش به نام کربلایی علی در چناران آمد و لباس های نوی برای دخترش مرجان خرید و به او پوشاند.مأموران دولت که همه جا در تعقیب او بودند از محل اختفای او آگاهی یافتند و آنها را که بر روی تنور کلبعلی نشسته بودند تا خود را گرم کنند، مشاهده کردند. ژاندارم ها نخست مرجان را در مقابل چشمان پدر هدف قرار دادند و با شلیک گلوله او را به داخل تنور آتش انداختند و بعد از آن مردان را گلوله باران کردند که او هم به داخل تنور افتاد و بدین گونه دختر و پدر در آغوش یکدیگر در تنور جان دادندو به مادر و همسر غیرتمند خود پریشان پیوستند.نابودی مظلومانه اعضای این خانواده تا آن اندازه برمردم منطقه تأثیر گذاشت که تا سال ها بر سر زبان مردم بود. هنرمندان و بخشی ها نیز در سوگ مرجان و از زبان پدر او مردان در آخرین لحظات حیات اشعار و آهنگ هایی ساختند که آهنگ آهنگ مرجان یکی از آنهاست.این آهنگ را شادروان اسماعیل ستارزاده قوچانی به دو زبان کردی و فارسی به شیوه بسیار جالبی اجرا کرده است:
مرجان مرجان کچکی من/ یادگاری ژنکی من/ له خویینی مای کچکی من/ کچکا منه چنارانی/ گولا سوییز له دمانی/ تندوره ئیره کلوعلی/ هه ستی گوشتی ته لی کلی / هرای لی کلی…۱۰

۳آهنگ الله مزاره
فلسفه ی پیدایی این آهنگ که یکی از معروف ترین آهنگ های کرمانجی شمال خراسان است به روزگار قاجاران می رسد . در این دوران وجود غارتگران در شمال خراسان و به ویژه مناطق کردنشین بیداد می کرد. تحریکات روسیه تزاری نیز امنیت این سامان را به خطر انداخته و کسی در سفر و حضر آرامش نداشت . از این روزگار که تخت عنوان دوران الآمانی یا ترمانی یاد می شود ، گروهی از غارتگران ترکمن از آن سوی مرزها به مردمان شمال خراسان و به ویژه ایلات کرمانج حمله می کردند و بعد از کشتن عده ای و به اسارت درآوردن زنان و مردان و کودکان بی گناه ، آنها را در بازارهای برده فروشی خیوه و بخارا می فروختند ۱۱٫ در یکی از این حملات دختری که تازه نامزد جوانی از ایل خود شده بود و عاشقانه نامزد خود را دوست داشت به اسارت در آمد . این دختر در غربت و از فراق کسان و یار تا آن اندازه گریه کرده بود که بینایی خود را از دست داده بود . این دختر مدتی بعد با حمله ی جوانان ایل خود از اسارت نجات یافت و به میان ایل خود برگشت. وی در همان لحظه ی ورود دریافت که یارش در نبرد با غارتگران کشته شده است. دختر نابینا پس از آن از پیرمردی سراغ مزار نامزدش را گرفت و پاسخ شنید که تو اگر عاشق واقعی باشی باید خودت مزار دلداده ات را بیابی. دختر با همان حالت زار و با وجود نابینایی قبرها را یکی یکی بویید تا سرانجام به مزار معشوق رسید و بوی یار را حس کرد . آن گاه بی اختیار فریاد برآورد:
الله مزاره مزاره واچه روزگاره الله مزاره مزاره غریب روزگاره الله مزاره مزاره عاشق گنه کاره
مردم که شاهد این دلدادگی بودند به شدت تحت تأثیر قرار گرفتند و با خواندن این فریادها با دختر هم صدا شدند و بدین گونه آهنگ الله مزاره شکل گرفت . این آهنگ بعدها نیز بر سر مزار کشتگان ناشی از این قبیل حملات خوانده می شد . بعدها بخشی های شمال خراسان برای این آهنگ اشعار عاشقانه ای ساختند . آهنگ الله مزاره نخست جنبه ی مرثیه و سوگواری داشته ولی به مرور زمان ضمن حفظ حالت غمگنانه خود ، از حالت سوگواری صرف در آمده است ۱۲ :
از چوچکه له له ، له له ، له له اله له قانات زرم
ژآسمین دا له چاورش جان داده گرم
تا نونیم له له ، له له ، اله هوالو دا نا گرم
الله مزاره مزاره وای چه روزگاره آی وا چه روزگاره چاورشه غریو را هگذاره آی۱۳

۴ مقام لو
« لو» یکی از قدیمی ترین و اصیل ترین مقام های موسیقی شمال خراسان است . گفته شده هر کس
می خواهد کرمانج بودن خود را ثابت کند باید توانایی خواندن این مقام را داشته باشد. ۱۴ لو در معنای قدیمی مفاهیمی همچون : ای جوان ، فرد ناشناس ، واسطه ی جواب نا مفهوم و در برابر پرسش و چرا به کار می رفته و در معنی و مفهوم موسیقیایی نیز برگرفته از ترکیب «لوره» به معنای آواز و ترانه بوده است . امروزه نیز « لو» به عنوان یکی از مقام های مشهور و پر معنای موسیقی شمال خراسان شناخته می شود۱۵٫ فلسفه پیدایی این آهنگ که بیشتر جنبه ی عرفانی دارد بنا به روایتی به داستان شعله های عشق مجازی چوپانی نی نواز بر می گردد. هنگامی که شعله های این عشق وجود شبان را احاطه و اشتیاق وصل او را بی تاب می کند، سوز و دردش را در نی می دمد و حدیث دل را از زبان نی با سگ وفادارش
« بویناق» در میان می گذارد . نی و سگ
تنها موجوداتی هستند که می توانند چوپان را درک کنند . شبان عاشق با امید به دیدار یار، گله گوسفند را به بویناق می سپارد و
چون دیدار یار برایش میسر نمی شود دل افسرده تر از هر زمانی نزد گله باز می گردد و می بیند که گرگ ها در هجومی گسترده بر گله ی گوسفندان تاخته و بویناق را که جانانه مشغول امانت دارای بوده ، دریده اند . چوپان که وضع را چنین می بیند غمناک تر از هر زمان دیگر لب بر لب نی می گذارد و لو را می آفریند:۱۶
های ارمان ، ارمان ، ارمان ، ارمان
سر چیپه وه ره روه های نیچیره اول سووه کوه
مده مران ، شوره مصری ، ژنک مقبول ، اسبک بدو درد و …
های ارمان ، ارمان ، ارمان ، ارمان
گل هواله من خیالک دن کر ، گل باغین ترکاند چوو گل شیلان بین کر
های جانی سمن ترکاند ، یا و ویه سر گر زین کر درد۱۷ و … بویناقا ، بویناقا ، بویناق.
لو از مقام هایی است که کلام تصنیفی کم دارد ولی آوازش زیاد است و چوپان با همین آواز و کلام اندک پیام خود را به گوش مخاطب می رساند . امروزه مقام لو در بین کرمانج های کوه نشین علاوه بر دارا بودن سوز و آه دل عاشقان ، جنبه ی پیام رسانی هم دارد . ۱۸ در مورد مقام « لو » علاوه بر نظرات ذکر شده قریب به هفتاد روایت دیگر هم نقل شده است که به رغم همه ی تفاوت زیر ساخت و موضوع در همه ی این روایت ها مشترک است. ۱۹

۵ مقام گرایلی
مقام گرایلی در اسفراین به « زارنجی » در قوچان به «گرایلی» و در ترکمن صحرا به «کج فلک» مشهور است و در بین کرد ها، ترک ها و ترکمن های شمال خراسان با اندک تفاوتی نواخته می شود۲۰ . عنوان این آهنگ منسوب به ترک های گرایلی است که در آستانه ی یورش مغولان به مناطقی از شمال خراسان و از آن میان قوچان کوچیده بودند۲۱ . به احتمال زیاد زمینه های پیدایی این آهنگ با سنت های اجتماعی ترکان گرایلی ساکن در قوچان در پیوند است . خوانده شدن کلام این مقام به زبان ترکی نیز می تواند تا اندازه ای موید این فرضیه باشد . فلسفه ی پیدایی این مقام نیز با روایت های عامیانه در هم آمیخته و جنبه ی داستانی به خود گرفته است . بر مبنای یکی از این روایت ها که محمد یگانه هنرمند برجسته ی قوچانی آن را حکایت کرده است ، داستان شکل گیری این مقام در صدها سال پیش به یکی از سنت های اجتماعی مردمان این خطه بازگشت می کند . مطابق این سنت و رسم کهن مردمان مردم قوچان، وقتی جوانی زمان دامادیش فرا می رسیده می بایستی برای اثبات شجاعت خود ، صبح روز مراسم دامادی به تنهایی برای شکار به کوه و یا جنگل می رفته و تا غروب صیدی با خود می آورده است. در یکی از مراسم، داماد صبح روز موعود با بدرقه اهالی روستا که با سازو آواز نیز همراه بود عازم شکار شد . او در طول روز موفق به صید شکار نشد و از آنجا که دست خالی برگشتن را ننگ می دانست تصمیم گرفت که شب را به امید یافتن شکار در جنگل بماند. از قضا شب هنگام با پلنگی گرسنه روبرو شد و در نبردی سخت بر پلنگ پیروز شد. سپس حیوان را کشته و پوست او را کند و برای فرار از سرمای شب آن را به دور خود پیچید و در خواب فرو رفت. از سوی دیگر با فرا رسیدن شب ، اقوام داماد از تأخیر او نگران شدند و مشعل به دست به سمت کوه و جنگل حرکت کردند. آنها پس از ساعت ها جستجو از دور پلنگی را مشاهده کردند که در کناری صیدی خونین به خواب رفته است. آنها تصور کردند که پلنگ داماد را کشته و بعد از خوردن قسمت هایی از بدن او – طبق عادت پلنگ ها – در کنار بقایای پیکر داماد به خواب رفته است. لذا با خشم تمام پلنگ موصوف را تیر باران کردند ولی وقتی نزدیک تر شدند پی به عمق فاجعه یعنی قتل داماد شجاع بردند. این داستان غم انگیز زمینه ساز پیدایی این مقام شد که به مقام گرایلی یا گریه لیلی معروف است۲۲ .

۶ آهنگ های های رشیدخان
آهنگ رشیدخان که در زمره ی آهنگ های مورد علاقه ی مردم ایران است به سبک های مختلف و توسط هنرمندان متعدد اجرا شده است. این آهنگ در سوگ درگذشت امیرحسین خان شجاع الدوله حاکم وقت قوچان و ایلخان کردهای زعفرانلو ساخته شده است۲۳ . امیرحسین خان شجاع الدوله پسر رضا قلی خان ایلخانی از رجال مشهور ایران در عهد ناصری بود. وی به دنبال معاوضه روستای آباد فیروزه – سکونتگاه تیره ای از کردان جلالی – با زمین هایی نامرغوب در دشت مغان با روس ها ، به دستور ناصرالدین شاه مأموریت یافت تا رسماً فیروزه را به روسیه تحویل دهد۲۴ . امیرحسین خان که در سن هشتاد سالگی انجام این مأموریت را خیانتی بزرگ تلقی می کرد ، آروز کرده بوده که در این مأموریت ناکام باشد۲۵ که همین گونه هم شد. وی در روز یازدهم ربیع الاول ۱۳۱۱ هـ . ق در فاروج به علت درگیری اسبش با اسب امین نظام به شدت زمین خورد و به علت صدمات وارده درگذشت۲۶ . مردم قوچان که امیرحسین خان را مقتدرترین ایلخان زعفرانلو در طول حاکمیت این ایل می دانستند از شخصیت او تجلیل شایانی به عمل آوردند. آنان در مراسم تشییع جنازه اسب سیاه او را سیاه پوش کرده و پیشاپیش جنازه حرکت می دادند. هنرمندان قوچانی نیز در رثای حاکم مقتدر خود اشعاری سرودند که سروده ی های های رشیدخان ، سردار کل قوچان یکی از آنها بود۲۷ :
هه سپی ره شه بی خادیه مه داغ دار کرهای
دوشمه ن له مه شاکر و مه خاروزار کرهای
قوچان بی خادیی کر و مه خاکسار کر وای
های های رشید خان سردار کل قوچان
فاروج خه راوه لی لو ، قوچان خراوه جان
وا دردی له مه که تی تو چاره ناوه های
های های رشید خان ، سردار کل قوچان…۲۸
این آهنگ که ابتدا برای سوگواری بوده ، بعدها به آهنگی شاد تبدیل شد۲۹ و امروزه در زمره ی آهنگ هایی است که برای رقص یک قرصه نواخته می شود.

۷ آهنگ سردار عیوض (ئیوض) خان
آهنگ سردار عیوض خان یکی از حماسی ترین آهنگ های موسیقی مقامی قوچان و شمال خراسان شمرده می شود. فلسفه ی پیدایی این آهنگ به سال های پایانی پادشاهی ناصرالدین شاه قاجار برمی گردد. به دنبال انعقاد معاهده آخال بین ناصرالدین شاه و روسیه ی تزاری و سپس توافق های ضمنی، منطقه ی کردنشین و آباد فیروزه ـ واقع در حومه ی عشق آباد پایتخت کنونی ترکمنستان ـ به روسیه واگذار شد۳۰ . کردها زیر بار این قرارداد نرفته و شروع به اعتراض کردند. اعتراضات آنها نتیجه ای نبخشید و روس ها به زور فیروزه را اشغال کردند و در یک حرکت نمادین مساجد آنجا را به طویله ی اسبان خود تبدیل نمودند. گروهی از خانوارهای جلالی از بیم سیطره ی تزارها به مناطق مرزی شیروان و قوچان مهاجرت کردند و بعضی با تشکیل گروه های پارتیزانی جنگ با روسیان اشغالگر را در پیش گرفتند۳۱ . فرمانده این معترضین نخست محمد دوردی خان از تیره ی بگان ایل جلالی بود و بعد از قتل او پسرعمویش سردار عیوض خان رهبری مبارزین را برعهده گرفت. مبارزه کردان جلالی با روس ها تا سال ۱۳۱۱ هـ . ق به مدت۱۲ سال ادامه داشت. سردار عیوض خان بعد از مدتی مقاومت در محاصره ی روسیان قرار گرفت و به رغم مشکلات فراوان حاضر به تسلیم نشد و تا آخرین نفس جنگید و سرانجام در راه هدف خود کشته شد. داستان مقاومت و از خودگذشتگی سردار عیوض خان تأثیر زیادی بر توده های مردم به جای گذاشت. بخشی ها و شاعران شمال خراسان در سوگ و بزرگداشت سردار عیوض خان شعرها سرودند و آهنگ ها ساختند. اشعاری که تحفه گل در سوگ سردار عیوض خان سروده در زمره ی معروف ترین این آهنگ ها است۳۲ :
سرداران به ره ف بوون مصلحت کرن
له فه کی ئاغوزان خیرو شر کرن
هه سب و قاطر کوشتن و ده وه پی کرن
دادانه توفانگان و سه نگه ر چی کرن
نامراد و پر ئه رمان ، سردار ئیوه ز خان…۳۳

۸ آهنگ لی یاره
فلسفه ی پیدایی این آهنگ به داستان دلدادگی دو جوان عاشق به نام های بهمن و گلنار برمی گردد. در روزگاری که احتمالاً نیمه های سلطنت قاجاران بوده، غارتگران آن سوی مرزها طی یک شبیخون به کردهای مناطق شمالی قوچان و شیروان ، مردان بسیاری را کشته و مجروح کردند و زنان و کودکان و دختران را به اسارت بردند. در این واقعه گلنار نامزد عقد کرده ی بهمن نیز در زمره ی اسرا بود. بهمن که چوپان یکی از گله های گوسفند طایفه ی باچیانلو بود بعد از آگاهی از این فاجعه دیوانه وار به دنبال یار خویش به راه افتاد و این در حالی بود که نگار دست بسته ی او فرسنگ ها دور شده و در بازارهای برده فروشی فرارود فروخته شده بود. بهمن که تا پایان عمر هیچگاه نتوانست عشق خود را فراموش کند به چوپانی آواره در دل کوه و صحرا مبدل شد. وی روزها بر روی خاک تیره ی گور خیالی یار می نشست و غمگنانه نی هفت بند خویش را می نواخت و تلاش می کرد با ناله های جگرسوز خود پیام پایداری اش را در راه عشق به دلدارش گلنار برساند.
آهنگی که بهمن در فراق یار می نواخت و کلامی که به یاد گلنار می خواند زمینه ساز شکل گیری آهنگ معروف لی یاره شد. این آهنگ امروزه به عنوان برگی درخشان در ادبیات و موسیقی کرمانجی شمال خراسان خودنمایی می کند و مرتباً در مجالس و محافل توسط هنرمندان خوانده می شود. کلام این آهنگ حکایت از سینه ی پر داغ یک جوان عاشق دارد۳۴ .
ئه ز کوه ئیرو پر غمگینم لی یاری ، لی یاری ، لی یاری
چا و له بینان ده گه رینم گو لناری
نیشان ژه ته ئه ز نا وینم لی یاری ، لی یاری ، لی یاری
ژه تلودا ورکت سه ری الآمین و سیاری ترمان را وو ژه یوموتو سومباری
جایلان کوشتن، ژنان گرتن لی یاری هیسیر کردن برنه خیوه بوخاری
وان فریتین له کو و چانو بازاری نام وه سه ری ته چی هانین لی یاری گولناری۳۵ ….

۹ آهنگ درنا
آهنگ درنا یکی از دلنشین ترین آهنگ های موسیقی شمال خراسان است. داستان پیدایی این آهنگ مطابق روایت حشمت الله طاهری به آخرین لحظات زندگی یک دوتار نواز عاشق شمال خراسانی برمی گردد. این هنرمند در هنگام مرگ سازش را طلب می کند و برای آخرین بار پنجه بر سیم های دوتارش می نوازد، در همان حال درناهایی در بالای سر او
در پرواز بودند. نوازنده در کلام خود خطاب
به درناها می گوید که پیام مرا به معشوقم برسانید. درناها در حرکتی حیرت انگیز و تحت تأثیر ساز و کلام این عاشق به زمین می آیند و بدین سان این آهنگ به نام درنا معروف می شود۳۶ . در روایتی دیگر درنا نام دختری بوده که با جوانی کرمانج عاشق و معشوق یکدیگر بوده اند. خانواده ی دختر که با این ازدواج مخالف بوده اند برای گسستن رشته ی این عشق مرتب جای خود را در کوه و جلگه عوض می کنند. جوان عاشق به دنبال درنا به هرجایی می رود و سرانجام او را در حالی می یابد که خانواده اش او را به اجبار به همسری فرد دیگری در آورده اند:
چو مه چیان چیان سارکر
هاتمه جلوگه مالان بارکر
غریویه له من کارکر
یار من نزانه از شو انم
له ور کریه میانم
سرگردانک له وی چیانم
کچکان بیدل مزوجین
ایمانه خا مشوتین
له وی دنیا ره ناوینین
ها لیلی لیلی لیلانه
واهنگ هنگ درنه جانه
درنه برنه گلستانه
یارمه نزانه لوارمه ژه چاورش
عاشقم ژ راه شیدامه۳۷
آهنگ درنا در مجموعه شب ، سکوت ، کویر استاد محمدرضا شجریان الهام بخش آهنگ معروف بارون بوده است.

نتیجه سخن:
موسیقی مقامی قوچان با محوریت موسیقی بالنده و غنی کرمانجی شمال خراسان در برگیرنده ی مقام ها و آهنگ های بسیار متنوع ، دلنشین و زیبایی است که مشابه آن را در پهنه ی جغرافیایی ایران کمتر می توان مشاهده کرد. این مقام ها که شناخته شده ی آنها حدود ۴۰۰ مورد را در بر می گیرد حکایتگر داستان هایی شورانگیز در اشکال حماسی، عاشقانه و اجتماعی مردم این سرزمینند. در درون این آهنگ ها و مقام ها درده ، آرزوها ، ناامیدی ها، مصائب ، ناکامی ها و در مجموع هویت ملی و حافظه ی تاریخی مردم قوچان نهفته است. بررسی پیشینه تاریخی ، فلسفه پیدایی و شرح و تفسیر این مقام ها و آهنگ ها و نیز شناخت آهنگ ها و ادوات موسیقی و نیز نوازندگان سازهای مختلف ضرورتی است که امروزه بر علاقه مندان وادی هنر و فرهنگ کاملاً نمایان است. با توجه به اینکه موسیقی مقامی قوچان بسیار گسترده و متنوع است و با عنایت به این نکته که فرهنگ بومی قوچان و در مجموع شمال خراسان بزرگ هنوز به شکل جدی و عمیق تدوین نشده ضرورت دارد اهل تحقیق دامن همت به کمر بسته و دائره المعارفی را با همکاری نهادهای فرهنگی تدوین نمایند.

دکتر یوسف متولی حقیقی
(مقاله برگرفته شده از ویژه نامه قوچان شناسی ۲ به سردبیری حسین فیروزه)

Did you find apk for android? You can find new Free Android Games and apps.

درباره ehsan

Check Also

کتابت بزرگ‌ترین قرآن جهان

Want create site? Find Free WordPress Themes and plugins.  کتابت بزرگ‌ترین قرآن جهان توسط استاد …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *